NGUYỄN BỈNH KHIÊM – BẬC HIỀN TÀI GIỮ TRỌN KHÍ TIẾT, LẤY TRÍ TUỆ SOI ĐƯỜNG

NGUYỄN BỈNH KHIÊM – BẬC HIỀN TÀI GIỮ TRỌN KHÍ TIẾT, LẤY TRÍ TUỆ SOI ĐƯỜNG

I. LỜI DẪN

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, có những con người không cầm gươm ra trận nhưng vẫn có những đóng góp lớn lao cho đất nước.

Họ dùng trí tuệ thay cho vũ khí, dùng đạo lý thay cho quyền lực và dùng nhân cách để cảm hóa con người.

Nguyễn Bỉnh Khiêm là một con người như thế.

Ông sinh năm 1491, tên húy là Nguyễn Văn Đạt, quê ở làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, xứ Hải Dương, nay thuộc xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng. Ông nổi tiếng thông minh, học rộng, hiểu nhiều và có khí tiết cao.

Người đời kính trọng ông và gọi ông là Trạng Trình.

Nhưng điều khiến Nguyễn Bỉnh Khiêm được hậu thế nhớ đến không chỉ bởi ông đỗ Trạng nguyên hay bởi những lời sấm truyền được dân gian lưu truyền.

Điều đáng quý nhất ở Nguyễn Bỉnh Khiêm chính là một nhân cách lớn giữa thời cuộc nhiều biến động.

Ông từng bước vào chốn quan trường với mong muốn giúp dân, giúp nước. Nhưng khi nhận thấy triều chính rối ren, quyền lực bị lạm dụng, ông dám dâng sớ xin trừng trị những kẻ lộng quyền.

Khi điều đó không thể thực hiện, ông không chạy theo quyền lực.

Ông lựa chọn trở về quê.

Trở về với cuộc sống thanh bạch.

Trở về với việc dạy học.

Trở về với nhân dân.

Và từ chính nơi ấy, ông tiếp tục để lại ảnh hưởng lớn lao đối với nhiều thế hệ.

II. CÂU CHUYỆN XUYÊN SUỐT

Từ cậu bé Trung Am đến người thầy nổi tiếng

Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh ra trong một gia đình có truyền thống học hành ở vùng đất Trung Am.

Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham học.

Người thầy có ảnh hưởng lớn đến ông là Lương Đắc Bằng, một danh sĩ đương thời.

Dưới sự dạy dỗ của người thầy, Nguyễn Bỉnh Khiêm không chỉ học chữ nghĩa mà còn học cách làm người.

Ông hiểu rằng học vấn không phải để khoe tài.

Học trước hết là để hiểu đạo lý.

Hiểu đạo lý để biết sống đúng.

Biết sống đúng để có thể giúp ích cho gia đình, quê hương và xã hội.

Những năm tháng học tập ấy đã tạo nên nền tảng cho một con người có kiến thức uyên bác nhưng cũng có nhân cách đặc biệt.

Bước vào quan trường

Đầu thế kỷ XVI, xã hội phong kiến Việt Nam có nhiều biến động.

Các triều đại thay nhau tồn tại, chiến tranh và tranh giành quyền lực diễn ra.

Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn kiên trì con đường học tập.

Đến năm 1535, khi đã 44 tuổi, ông đi thi và đỗ Trạng nguyên.

Ông ra làm quan dưới triều Mạc.

Nguyễn Bỉnh Khiêm không vào quan trường chỉ để tìm kiếm danh lợi.

Ông muốn đem kiến thức của mình giúp triều đình sửa sang chính sự, chăm lo cho dân và giữ gìn kỷ cương.

Nhưng rồi ông nhanh chóng nhận ra rằng chốn quan trường không phải lúc nào cũng là nơi người có tài có thể thực hiện được những điều mình mong muốn.

Khi chứng kiến những kẻ quyền thế lộng hành, ông đã dâng sớ xin vua trị tội những người này.

Sự thẳng thắn ấy khiến ông gặp nhiều khó khăn.

Nguyễn Bỉnh Khiêm hiểu rằng nếu tiếp tục ở lại, ông có thể mất đi điều quý giá nhất của một người làm quan:

khí tiết.

Vì vậy, ông lựa chọn một con đường không dễ dàng:

từ quan về quê.

Rời bỏ quyền lực nhưng không rời bỏ trách nhiệm

Trở về quê, Nguyễn Bỉnh Khiêm dựng am bên bờ sông Hàn và đặt tên là Bạch Vân am.

Từ đó, ông thường được gọi là Bạch Vân cư sĩ.

Nhiều người có thể nghĩ rằng một người từng đỗ Trạng nguyên, từng làm quan trong triều đình, khi trở về quê sẽ sống một cuộc đời an nhàn.

Nhưng Nguyễn Bỉnh Khiêm không hề quay lưng với xã hội.

Ông mở trường dạy học.

Học trò từ nhiều nơi tìm đến.

Có những người sau này trở thành những nhân vật có ảnh hưởng trong lịch sử.

Nhưng điều quan trọng hơn cả là ông truyền cho học trò không chỉ kiến thức mà còn cách sống.

Ông dạy người ta phải biết trọng đạo lý.

Biết giữ mình.

Biết phân biệt đúng – sai.

Biết đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng.

Ngôi trường ở Bạch Vân am vì thế trở thành một nơi đào tạo nhân tài nổi tiếng.

Một người thầy giữa thời loạn

Cuộc đời Nguyễn Bỉnh Khiêm diễn ra trong thời kỳ đất nước nhiều biến động.

Các tập đoàn phong kiến tranh giành quyền lực.

Nhân dân phải chịu nhiều đau khổ.

Trong hoàn cảnh ấy, ông luôn suy nghĩ về vận mệnh đất nước.

Ông không trực tiếp cầm quân.

Ông không đứng đầu một cuộc khởi nghĩa.

Nhưng tiếng nói của một bậc đại nho có ảnh hưởng rất lớn.

Nhiều nhân vật đương thời tìm đến ông để xin lời khuyên.

Người đời truyền lại nhiều câu chuyện về việc các thế lực chính trị tìm đến Nguyễn Bỉnh Khiêm để hỏi đường đi nước bước.

Có thể những câu chuyện ấy đã được dân gian thêm thắt qua nhiều thế hệ.

Nhưng đằng sau đó vẫn thể hiện một sự thật:

Nguyễn Bỉnh Khiêm được người đương thời kính trọng bởi trí tuệ và uy tín của ông.

Ông không tìm kiếm quyền lực.

Chính vì không màng quyền lực, lời nói của ông càng có trọng lượng.

“Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ…”

Nguyễn Bỉnh Khiêm để lại một di sản thơ văn rất lớn.

Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất là bài thơ “Nhàn”.

Ông viết:

“Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ,
Người khôn, người đến chốn lao xao.”

Hai câu thơ ấy thường được hiểu như một sự lựa chọn giữa cuộc sống thanh cao và vòng xoáy danh lợi.

Nhưng nếu chỉ hiểu Nguyễn Bỉnh Khiêm là một người “lánh đời” thì chưa đầy đủ.

Ông rời quan trường nhưng không rời trách nhiệm với xã hội.

Ông sống thanh bạch nhưng vẫn dạy học.

Ông không tranh quyền nhưng vẫn đóng góp trí tuệ cho đất nước.

Ông tìm sự bình yên cho bản thân nhưng không thờ ơ với vận mệnh dân tộc.

Đó chính là điểm đặc biệt trong nhân cách của Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Một nhà giáo lớn

Nguyễn Bỉnh Khiêm được hậu thế nhớ đến như một trong những nhà giáo lớn của lịch sử Việt Nam.

Ông coi trọng việc học để làm người.

Đối với ông, người có học không chỉ cần biết nhiều mà còn phải biết giữ đạo lý.

Người tài nếu không có đạo đức thì tài năng rất dễ trở thành công cụ phục vụ lợi ích cá nhân.

Ngược lại, người có đạo đức, có tri thức và biết phụng sự cộng đồng thì có thể tạo ra những giá trị lâu dài.

Đó là quan niệm giáo dục vẫn còn nguyên giá trị đối với tuổi trẻ ngày nay.

Trong thời đại công nghệ phát triển mạnh mẽ, thanh niên có rất nhiều cơ hội tiếp cận tri thức.

Nhưng tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi được sử dụng đúng mục đích.

Có kiến thức nhưng thiếu trách nhiệm có thể gây ra hậu quả.

Có tài năng nhưng thiếu đạo đức có thể làm tổn thương người khác.

Bởi vậy, bài học từ Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn rất gần gũi:

Học chữ phải đi đôi với học làm người.

Một đời giữ trọn khí tiết

Nguyễn Bỉnh Khiêm sống trong một thời kỳ mà quyền lực và danh lợi có thể thay đổi số phận của một con người.

Nhưng ông lựa chọn một con đường khác.

Ông có tài nhưng không kiêu ngạo.

Ông có danh nhưng không chạy theo danh.

Ông từng làm quan nhưng không để chức tước quyết định nhân cách.

Ông trở về quê nhưng không trở thành người vô trách nhiệm.

Ông sống giản dị, thanh cao và dành những năm tháng cuối đời cho việc dạy học, làm thơ, nghiên cứu và giúp đời bằng trí tuệ của mình.

Ngày 27 tháng 11 năm 1585, Nguyễn Bỉnh Khiêm qua đời, hưởng thọ 94 tuổi.

Cuộc đời ông khép lại nhưng tư tưởng, thơ văn và nhân cách của ông tiếp tục sống trong đời sống văn hóa dân tộc.

III. Ý NGHĨA GIÁO DỤC

Câu chuyện về Nguyễn Bỉnh Khiêm đem đến cho thế hệ trẻ nhiều bài học sâu sắc.

Đó là bài học về ý chí học tập, bản lĩnh trước danh lợi, sự trung thực và trách nhiệm với cộng đồng.

Nguyễn Bỉnh Khiêm cho chúng ta thấy rằng:

Một người trẻ có thể bắt đầu từ một làng quê bình dị nhưng bằng học tập và rèn luyện có thể trở thành người có ảnh hưởng lớn.

Một người có tài không nhất thiết phải tìm kiếm quyền lực.

Một người sống giản dị vẫn có thể tạo ra những giá trị lớn lao.

Và một người rời khỏi vị trí quyền lực không có nghĩa là rời bỏ trách nhiệm với đất nước.