Nguyễn Bỉnh Khiêm – khi một Trạng nguyên chọn trở về quê

Thế kỷ XVI là một trong những giai đoạn phức tạp của lịch sử phong kiến Việt Nam. Nhà Lê suy yếu, nhà Mạc giành quyền kiểm soát Thăng Long, trong khi nhiều phe phái liên tục tranh giành ảnh hưởng. Đất nước rơi vào tình trạng chia rẽ và chiến tranh kéo dài.

Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Bỉnh Khiêm xuất hiện như một trí thức đặc biệt. Ông sinh năm 1491 tại làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, nay thuộc huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng. Từ nhỏ, ông được học hành bài bản. Tuy nhiên, phải đến năm 1535, khi đã 44 tuổi, Nguyễn Bỉnh Khiêm mới đi thi và đỗ Trạng nguyên. Sau đó, ông được bổ nhiệm làm quan dưới triều Mạc.

Trong thời gian làm quan, Nguyễn Bỉnh Khiêm nhiều lần dâng sớ đề nghị chấn chỉnh triều chính, xử lý những quan lại lộng quyền. Nhưng những đề xuất của ông không phải lúc nào cũng được chấp nhận. Năm 1542, ông xin cáo quan về quê. Đây là một quyết định đáng chú ý. Một người vừa đỗ Trạng nguyên, đang có vị trí trong triều đình lại chủ động rời bỏ quan trường khi vẫn còn khả năng tiếp tục thăng tiến. Trở về quê, ông dựng am Bạch Vân, mở trường dạy học và lấy hiệu Bạch Vân cư sĩ.

Từ đây, Nguyễn Bỉnh Khiêm dành phần lớn thời gian cho việc dạy học, nghiên cứu và sáng tác. Học trò tìm đến ông ngày càng đông. Trong số đó có nhiều người sau này trở thành nhân vật nổi tiếng, như Phùng Khắc Khoan, Lương Hữu Khánh và Nguyễn Dữ.

Nguyễn Bỉnh Khiêm không còn trực tiếp điều hành triều đình, nhưng ảnh hưởng của ông lại vượt ra ngoài lớp học. Nhiều người trong các thế lực chính trị đương thời tìm đến ông để xin lời khuyên. Những câu chuyện dân gian về việc ông đưa ra lời tiên đoán cho nhà Mạc, nhà Nguyễn hay họ Trịnh được lưu truyền rất nhiều.

Tại quê hương Vĩnh Bảo ngày nay, khu di tích Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn là nơi nhiều người tìm đến. Ngôi đền, khu tưởng niệm và những dấu tích liên quan đến cuộc đời ông giúp người đời sau hình dung về một trí thức sống cách chúng ta hơn 500 năm. Nhưng điều đáng nhớ nhất về Nguyễn Bỉnh Khiêm có lẽ không phải những lời tiên đoán được truyền tụng. Đó là việc ông lựa chọn cách sống của mình. Ông từng bước vào quan trường, từng giữ chức vụ cao, nhưng khi nhận thấy bản thân không thể làm được những điều mình mong muốn, ông chọn trở về quê. Từ một vị Trạng nguyên giữa chốn quan trường, ông trở thành một người thầy ở một làng quê vùng đồng bằng Bắc Bộ. Và chính từ nơi ấy, ông tiếp tục tạo ra ảnh hưởng bằng tri thức.

Câu chuyện của Nguyễn Bỉnh Khiêm đặc biệt phù hợp với thế hệ trẻ hôm nay bởi nó đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: thành công có nhất thiết phải đồng nghĩa với quyền lực và địa vị? Với Nguyễn Bỉnh Khiêm, câu trả lời là không. Ông có thể rời bỏ một vị trí mà nhiều người mơ ước để trở về làm điều mình tin là có ý nghĩa hơn. Và hơn 500 năm sau, người ta vẫn nhớ đến ông không chỉ với danh hiệu Trạng Trình, mà còn với hình ảnh một người thầy, một nhà tư tưởng và một trí thức luôn giữ được vị trí độc lập của mình trước thời cuộc.

Đôi khi, lựa chọn khó nhất không phải là bước lên phía trước, mà là biết lúc nào nên dừng lại để giữ lấy những giá trị mình tin tưởng.