NGUYỄN BÌNH: TRANG NHẬT KÝ DỪNG Ở NGÀY 29 THÁNG CHÍN

Trung tướng Nguyễn Bình. Ảnh tư liệu

Những dòng cuối trong nhật ký của Trung tướng Nguyễn Bình không kể một trận thắng. Chúng nói đến gạo, bệnh tật, đồng đội và việc phải nhường phần ăn cho người yếu hơn. Trong bản tư liệu do Báo Quân khu 7 công bố, trang ngày 29 tháng 9 năm 1951 ghi rằng ông và một số người khác dự định nhịn ăn để dành lương thực cho những người đang ốm. Cũng trong ngày ấy, đoàn công tác bị phục kích trên đất Campuchia. Cuốn nhật ký khép lại tại một khoảnh khắc mà người viết không thể biết sẽ là trang cuối.

Nguyễn Bình tên khai sinh Nguyễn Phương Thảo, sinh ngày 30 tháng 7 năm 1908 tại vùng Yên Mỹ, Hưng Yên. Tuổi trẻ ông gắn với phong trào yêu nước và nhiều chặng đường hoạt động trước Cách mạng Tháng Tám. Sau năm 1945, ông được giao nhiệm vụ tổ chức lực lượng, tham gia chỉ huy kháng chiến tại miền Nam. Trong bối cảnh các đơn vị vũ trang và lực lượng địa phương còn khác biệt về tổ chức, việc xây dựng đầu mối chỉ huy thống nhất là một nhiệm vụ rất khó khăn.

Các hồ sơ quân sự ghi nhận Nguyễn Bình có vai trò quan trọng trong việc thống nhất, xây dựng lực lượng vũ trang Nam Bộ, củng cố căn cứ và phát triển công tác huấn luyện. Ông chủ trương đưa hoạt động kháng chiến vào cả những đô thị đối phương kiểm soát, đồng thời giữ sự gắn bó với nhân dân các vùng căn cứ. Ngày 25 tháng 1 năm 1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh phong quân hàm Trung tướng cho ông, vị Trung tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Đó là sự ghi nhận trách nhiệm chỉ huy giữa cuộc chiến đang kéo dài.

Đến năm 1951, Trung ương triệu tập ông ra Bắc. Đoàn phải di chuyển qua nhiều vùng rừng núi, trong đó có phần lãnh thổ Campuchia, để tránh những địa bàn bị kiểm soát. Tài liệu của Báo Quân đội nhân dân ghi đoàn có cán bộ tháp tùng và lực lượng bảo vệ.

Trên đường đi, thiếu lương thực và thuốc men khiến cuộc hành quân thêm nặng nhọc. Nhật ký của Nguyễn Bình cho biết nhiều người trong đoàn đau ốm. Ngay chính ông cũng không khỏe, nhưng vẫn tham gia việc bếp núc và chăm sóc đồng đội. Đoàn phải tính toán những phần ăn ít ỏi cho từng ngày. Trong một đoạn được Báo Quân khu 7 trích công bố, ông viết về việc ăn măng thay cơm. Chuyện đói khổ không phải chi tiết để trang trí câu chuyện; nó cho thấy điều kiện thật của một chuyến công tác giữa chiến tranh.

Ngày 20 tháng 9, nhật ký nhắc những người bị bệnh trong nhóm, còn Nguyễn Bình đảm đương nấu cơm, nấu cháo. Chi tiết ấy khác xa hình dung quen thuộc về một vị tướng ở sở chỉ huy. Ông vẫn giữ trách nhiệm lãnh đạo, nhưng trước mắt là những người đồng hành đang mệt, đang sốt và cần được ăn. Không thể dựng thêm lời dặn dò hoặc suy nghĩ riêng khi tư liệu không ghi lại. Chỉ những công việc đã được chép xuống cũng đủ nói lên cách ứng xử của ông trong hoàn cảnh thiếu thốn.

Ngày 29 tháng 9 năm 1951, đoàn dừng chân tại khu vực phum Kpal-Rô Mia, vùng Sê-rê-pốc thuộc tỉnh Stung Treng của Campuchia. Theo các tư liệu quân đội, một lực lượng đối phương phục kích và Trung tướng Nguyễn Bình hy sinh. Những tên địa danh trong các hồ sơ được phiên âm khác nhau, song thời điểm và hoàn cảnh cơ bản của sự kiện được các nguồn thống nhất. Cuộc hành quân chưa đến đích; những người ở lại phải vừa chịu mất mát vừa tìm cách bảo toàn lực lượng.

Năm 1952, ông được truy tặng Huân chương Quân công hạng Nhất. Nhưng nơi an nghỉ của ông nằm xa gia đình và đồng đội, giữa đất bạn. Thời gian trôi qua qua nhiều biến động khiến việc tìm lại phần mộ trở thành một công việc đặc biệt khó khăn. Các tài liệu kể rằng nhân dân địa phương Campuchia đã chăm sóc và nhớ về người được an táng tại đó. Ký ức của họ, cùng hồ sơ và đặc điểm nhận dạng, trở thành những đầu mối quan trọng khi đoàn tìm kiếm trở lại sau gần năm mươi năm.

Tháng 2 năm 2000, Bộ Quốc phòng tổ chức đoàn công tác sang Campuchia để xác minh, tìm kiếm và đưa hài cốt Trung tướng Nguyễn Bình về nước. Báo Quân đội nhân dân ghi lại các vật chứng nhỏ được tìm thấy trong quá trình xác định mộ. Những chi tiết ấy không phải một cảnh truyện trinh thám, mà là căn cứ của công việc quy tập liệt sĩ cần sự thận trọng. Ngày 29 tháng 2 năm 2000, hài cốt ông được đưa về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh.

Những công trình nghiên cứu sau này có thể kể rất nhiều chiến công và quyết định của Nguyễn Bình ở Nam Bộ. Nhưng đoạn đời cuối cùng được một cuốn nhật ký ghi lại bằng những việc giản dị hơn: nhường gạo, chăm người bệnh, tiếp tục hành quân. Nó giúp nhìn người chỉ huy ở khoảng cách gần, như một người cùng chia sẻ gian nan với đồng đội. Khi trang nhật ký dừng lại ở ngày 29 tháng 9, lịch sử còn có thêm lời kể của người Campuchia đã gìn giữ phần mộ, và hành trình trở về sau gần nửa thế kỷ. Đó là phần kết mà người viết những dòng cuối cùng năm 1951 không thể tự ghi.