Nguyễn Cao Luyện – người đưa ánh sáng vào những mái nhà nghèo

Năm 1938, tại bãi Phúc Xá bên bờ sông Hồng, một khu nhà ở đặc biệt bắt đầu hình thành.

Đây không phải những biệt thự dành cho tầng lớp giàu có, cũng không phải công trình phô diễn tài năng của người thiết kế. Những căn nhà mái dốc, dựng bằng vật liệu rẻ tiền ấy được dành cho các gia đình lao động nghèo của Hà Nội.

Người dân gọi chúng bằng một cái tên đầy hy vọng: “Nhà Ánh sáng”.

Hai kiến trúc sư trực tiếp thiết kế khu nhà là Nguyễn Cao Luyện và Hoàng Như Tiếp. Họ muốn chứng minh rằng người nghèo cũng có quyền được sống trong một ngôi nhà cao ráo, thoáng khí, có ánh nắng và bảo đảm vệ sinh.

Đối với Nguyễn Cao Luyện, đó không chỉ là một đồ án kiến trúc. Nó thể hiện lựa chọn mà ông theo đuổi suốt cuộc đời: kiến trúc trước hết phải phục vụ con người.

Nguyễn Cao Luyện sinh năm 1907 tại thành phố Nam Định, trong một gia đình nhà Nho nghèo nhưng có truyền thống hiếu học. Từ nhỏ, ông thường theo cha đi thăm các ngôi chùa và sớm cảm nhận vẻ đẹp của mái đình, sân gạch, hiên nhà cùng những vật liệu gần gũi của làng quê Việt Nam.

Năm 1928, ông thi vào Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Ban đầu theo học hội họa, ông nhanh chóng chuyển sang ngành kiến trúc và trở thành thủ khoa của khóa kiến trúc sư đầu tiên.

Sau khi tốt nghiệp, Nguyễn Cao Luyện nhận học bổng sang Pháp tu nghiệp. Tại Paris, ông có cơ hội thực tập trong các xưởng của Auguste Perret và Le Corbusier – những kiến trúc sư có ảnh hưởng lớn đối với kiến trúc hiện đại thế giới.

Ông được tiếp xúc với bê tông cốt thép, tư duy quy hoạch mới và quan niệm coi ánh sáng, không khí là những yếu tố quan trọng của không gian sống. Nhưng Nguyễn Cao Luyện không trở về để sao chép nguyên vẹn những ngôi nhà châu Âu.

Ông muốn tìm một kiến trúc hiện đại thích hợp với khí hậu, vật liệu, phong tục và đời sống của người Việt Nam.

Năm 1935, Nguyễn Cao Luyện mở văn phòng kiến trúc tại phố Tràng Thi, Hà Nội. Đây là một trong những văn phòng hành nghề kiến trúc đầu tiên do người Việt Nam thành lập trong thời thuộc địa.

Cùng với Hoàng Như Tiếp và một số đồng nghiệp, ông thiết kế trường học, nhà ở, biệt thự; đồng thời viết báo, giảng dạy và tham gia những hoạt động xã hội hướng tới người nghèo.

Khi đó, ở ngoại thành Hà Nội có nhiều khu nhà tạm chật chội, ẩm thấp và dễ bị hỏa hoạn. Người lao động nghèo phải sống trong những túp lều thiếu ánh sáng, thiếu nước sạch và gần như không có công trình vệ sinh.

Nguyễn Cao Luyện và Hoàng Như Tiếp đề xuất một kiểu nhà mới bằng tre, gỗ, mái tranh và tường đất – những vật liệu rẻ, dễ kiếm nhưng được bố trí hợp lý để ngôi nhà thông thoáng và có ánh nắng.

Ý tưởng ấy trở thành nền tảng của Hội Ánh sáng, một tổ chức hoạt động với mục tiêu cải thiện nhà ở cho người nghèo và chống lại các khu nhà ổ chuột.

Tháng 7/1938, Hội bắt đầu xây dựng trại nhà ở Phúc Xá. Đây là vùng đất ven sông thường xuyên đối diện với nguy cơ ngập lụt. Vì thế, Nguyễn Cao Luyện và cộng sự không chỉ thiết kế từng căn nhà mà còn tính toán cả mặt bằng khu ở, đường đi, khoảng cách giữa các dãy nhà và vị trí công trình vệ sinh.

Các dãy nhà được bố trí để đón ánh sáng và gió tự nhiên. Khoảng trống giữa các công trình giúp giảm sự ngột ngạt, đồng thời hạn chế nguy cơ cháy lan. Những vật liệu truyền thống được sử dụng theo cách mới nhằm giảm chi phí nhưng vẫn đem lại một không gian sống sạch sẽ hơn.

Công trình không lớn, song chứa đựng một tư tưởng tiến bộ: ánh sáng, không khí và điều kiện vệ sinh không phải đặc quyền của người giàu.

Giữa một xã hội thuộc địa còn nhiều bất bình đẳng, Nguyễn Cao Luyện đã dùng chuyên môn để bảo vệ quyền được sống tử tế của những con người nghèo khó.

Ông cũng tham gia sáng lập và giảng dạy tại Trường tư thục Thăng Long, nơi tập hợp nhiều trí thức yêu nước như Hoàng Minh Giám, Đặng Thai Mai, Võ Nguyên Giáp, Phan Anh và Vũ Đình Hòe. Tại đây, Nguyễn Cao Luyện dạy môn vẽ và góp phần đào tạo một thế hệ học sinh có tinh thần dân tộc.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 mở ra một giai đoạn mới. Nguyễn Cao Luyện tham gia công tác kiến trúc của chính quyền cách mạng. Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, ông rời Hà Nội, đưa vợ và năm người con lên chiến khu.

Người từng được đào tạo tại Paris và có văn phòng riêng ở Tràng Thi chấp nhận cuộc sống thiếu thốn ở Việt Bắc. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, ông cùng các đồng nghiệp bắt đầu đặt nền móng cho nền kiến trúc của nước Việt Nam độc lập.

Ngày 27/4/1948, tại làng Thản Sơn, dưới chân núi Tam Đảo, Nguyễn Cao Luyện cùng Hoàng Như Tiếp, Nguyễn Ngọc Chân, Võ Đức Diên, Tạ Mỹ Duật và một số kiến trúc sư khác tham gia thành lập Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam, tiền thân của Hội Kiến trúc sư Việt Nam ngày nay.

Hội nghị được tổ chức giữa lúc cuộc kháng chiến còn vô cùng khó khăn. Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư căn dặn giới kiến trúc phải quan tâm đến vấn đề dân sinh, nhất là những kiểu nhà ở thôn quê giản dị, cao ráo, sáng sủa và rẻ tiền.

Tư tưởng ấy rất gần với điều Nguyễn Cao Luyện đã thực hiện tại Phúc Xá: một ngôi nhà tốt không nhất thiết phải đắt tiền, nhưng phải phù hợp với khí hậu, bảo vệ sức khỏe và đem lại phẩm giá cho người ở.

Ở chiến khu, ông nghiên cứu nhà ở của đồng bào Tày, Nùng, Dao tại Thái Nguyên, Tuyên Quang, Bắc Kạn và Cao Bằng. Những ngôi nhà dân gian giúp ông hiểu sâu hơn cách cha ông sử dụng gió, nắng, địa hình và vật liệu địa phương.

Nguyễn Cao Luyện còn đặc biệt quan tâm đến việc đào tạo người làm nghề. Nhiều sinh viên kiến trúc phải bỏ dở việc học khi chiến tranh nổ ra. Ông tổ chức tập hợp họ ở Tuyên Quang, hướng dẫn bổ sung kiến thức và thực hiện đồ án tốt nghiệp. Năm 1952, những sinh viên này được liên Bộ Giao thông Công chính và Bộ Giáo dục công nhận trình độ kiến trúc sư.

Sau năm 1954, Nguyễn Cao Luyện trở về Hà Nội và đảm nhiệm nhiều trọng trách. Khi Bộ Kiến trúc được thành lập năm 1958, ông giữ chức Thứ trưởng phụ trách chuyên môn.

Năm 1961, ông tham gia tổ chức lớp đào tạo kiến trúc sư đầu tiên của Nhà nước Việt Nam độc lập, tiền thân của Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội. Ông vừa phụ trách lớp, vừa trực tiếp giảng dạy và mời những kiến trúc sư, họa sĩ giàu kinh nghiệm tham gia đào tạo.

Nguyễn Cao Luyện cũng tham gia thiết kế Hội trường Ba Đình, công trình được hoàn thành năm 1963 và từng là nơi diễn ra nhiều sự kiện chính trị quan trọng của đất nước.

Tuy nhiên, dù ở cương vị quản lý hay thiết kế những công trình lớn, ông không từ bỏ sự quan tâm đối với kiến trúc dân gian. Hai tác phẩm Từ những mái nhà tranh cổ truyền và Chùa Tây Phương – một công trình kiến trúc cổ độc đáo cho thấy ông luôn tìm kiếm bài học từ những không gian bình dị của cha ông.

Kiến trúc sư Nguyễn Cao Luyện mất ngày 10/10/1987. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.

Di sản của ông không chỉ là một số công trình cụ thể. Đó còn là một quan niệm về nghề nghiệp: kiến trúc phải bắt đầu từ đời sống của nhân dân; hiện đại không có nghĩa là xa rời truyền thống; và một ngôi nhà chỉ thật sự có giá trị khi đem lại ánh sáng, không khí cùng phẩm giá cho người sống trong đó.

Những căn Nhà Ánh sáng ở Phúc Xá ngày ấy không còn tồn tại. Nhưng câu hỏi mà Nguyễn Cao Luyện đặt ra vẫn chưa cũ: người kiến trúc sư sẽ dùng tài năng để dựng nên những công trình hào nhoáng, hay để làm cho cuộc sống của con người tốt đẹp hơn?

Ông đã trả lời bằng cả cuộc đời mình.

Đó là hành trình đưa ánh sáng từ một khu nhà nghèo bên sông Hồng vào nền kiến trúc của nước Việt Nam độc lập.