Nguyễn Chánh – Người chỉ huy kiên cường của mặt trận Liên khu V trong kháng chiến chống Pháp
Nguyễn Chánh (bí danh Chí Thuần) sinh ngày 1 tháng 8 năm 1914 tại đội 6, Thọ Lộc Tây, xã Tịnh Hà, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi. Ông xuất thân trong một gia đình trung nông, lớn lên trong bối cảnh đất nước chịu ách thống trị của thực dân Pháp, từ rất sớm đã tham gia con đường cách mạng. Ngay từ cuối những năm 1920, Nguyễn Chánh đã tham gia Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội và sau đó được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1931. Trong giai đoạn 1935–1939, ông giữ nhiều vị trí quan trọng tại Quảng Ngãi và khu vực liên tỉnh, thể hiện rõ năng lực tổ chức và bản lĩnh chính trị trong phong trào cách mạng ở miền Trung. Trong thời kỳ bị thực dân Pháp đàn áp, ông nhiều lần bị bắt và đày ải, nhưng vẫn kiên trì hoạt động. Sau khi được trả tự do đầu năm 1945, ông tiếp tục tham gia Tỉnh ủy Quảng Ngãi và nhanh chóng trở thành một trong những cán bộ lãnh đạo chủ chốt tại địa phương. Tháng 3 năm 1945, Nguyễn Chánh được giao nhiệm vụ chỉ huy Đội du kích Ba Tơ – lực lượng vũ trang non trẻ nhưng có vai trò quan trọng trong phong trào khởi nghĩa tại Quảng Ngãi. Dưới sự lãnh đạo của ông, đội du kích đã có bước phát triển nhanh chóng, mở rộng hoạt động xuống đồng bằng, gắn bó với quần chúng và trở thành nòng cốt của lực lượng vũ trang cách mạng tại khu vực. Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông trực tiếp lãnh đạo lực lượng vũ trang và quần chúng giành chính quyền sớm tại Quảng Ngãi, góp phần quan trọng vào thắng lợi chung của cả nước. Trong kháng chiến chống Pháp (1946–1954), Nguyễn Chánh đảm nhiệm nhiều cương vị trọng yếu tại Liên khu V như Chính ủy, Phó Bí thư Khu ủy, rồi Bí thư Liên khu ủy kiêm Tư lệnh. Ông là một trong những người chỉ huy chủ chốt xây dựng và phát triển lực lượng vũ trang tại chiến trường miền Trung – Tây Nguyên, nơi có địa hình phức tạp và đối phương kiểm soát mạnh. Dưới sự chỉ huy của ông, lực lượng Liên khu V đã tổ chức nhiều chiến dịch quan trọng, trong đó có các hoạt động quân sự ở Tây Nguyên và các tuyến giao thông chiến lược. Ông được đánh giá là người có tư duy tổ chức linh hoạt, biết kết hợp giữa chiến tranh du kích và phát triển lực lượng chính quy, góp phần giữ vững vùng chiến lược miền Trung trong suốt thời kỳ kháng chiến. Sau năm 1954, Nguyễn Chánh được điều về Trung ương giữ chức Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam và Chủ nhiệm Tổng cục Cán bộ Bộ Quốc phòng. Tuy nhiên, đến ngày 24 tháng 9 năm 1957, ông đột ngột qua đời khi đang ở độ tuổi còn khá trẻ, để lại nhiều tiếc nuối trong quân đội và nhân dân. Trong các tài liệu và hồi ký, ông được Đại tướng Võ Nguyên Giáp đánh giá là một cán bộ quân sự tài năng, có đóng góp lớn cho chiến trường Liên khu V. Sự ra đi sớm khiến ông chưa kịp được phong quân hàm tướng chính thức, dù nhiều nguồn tư liệu sau này ghi nhận ông xứng đáng ở cấp bậc đó. Ngày 5 tháng 12 năm 2007, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân được Nhà nước Việt Nam truy tặng nhằm ghi nhận những cống hiến to lớn của ông trong kháng chiến chống Pháp. Tên tuổi Nguyễn Chánh hiện nay được nhiều địa phương sử dụng để đặt tên trường học và công trình công cộng, trong đó có Trường Trung học cơ sở Nguyễn Chánh tại Quảng Ngãi, như một sự tri ân đối với người chỉ huy gắn bó sâu sắc với chiến trường Liên khu V và phong trào cách mạng miền Trung.
