Nguyễn Chí Thanh – Vị tướng của chiến trường và người đặt nền móng cho phong trào cách mạng miền Nam

Nguyễn Chí Thanh – Vị tướng của chiến trường và người đặt nền móng cho phong trào cách mạng miền Nam

Trong lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh là một trong những vị tướng để lại dấu ấn đặc biệt dù ông không sống đến ngày đất nước thống nhất. Ông không nổi tiếng bởi việc trực tiếp chỉ huy một trận đánh lớn theo cách mà người ta thường hình dung về một vị tướng ngoài chiến trường. Dấu ấn của Nguyễn Chí Thanh nằm ở một phạm vi rộng hơn: từ công tác xây dựng Đảng, tổ chức lực lượng, phát triển chiến tranh nhân dân đến việc trực tiếp tham gia hoạch định và chỉ đạo chiến lược ở miền Nam trong những năm quyết định của cuộc kháng chiến chống Mỹ. Cuộc đời ông chỉ kéo dài 53 năm, nhưng trong khoảng thời gian ấy, Nguyễn Chí Thanh đã trải qua gần như toàn bộ những bước ngoặt quan trọng của cách mạng Việt Nam từ trước Cách mạng Tháng Tám cho đến giữa cuộc chiến tranh Việt Nam.

Từ người thanh niên ở Thừa Thiên đến người cán bộ cách mạng

Nguyễn Chí Thanh tên thật là Nguyễn Vịnh, sinh ngày 1 tháng 1 năm 1914 tại làng Niêm Phò, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên, nay thuộc thành phố Huế.

Ông sinh ra trong một gia đình nông dân. Tuổi thơ và những năm đầu trưởng thành của ông diễn ra trong một xã hội Việt Nam đang chịu sự thống trị của thực dân Pháp, nơi những phong trào yêu nước liên tục xuất hiện nhưng cũng thường xuyên bị đàn áp.

Từ khi còn trẻ, Nguyễn Chí Thanh đã tham gia phong trào cách mạng tại địa phương. Ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương và hoạt động bí mật ở Trung Kỳ. Đây là thời kỳ cực kỳ nguy hiểm đối với những người hoạt động cách mạng. Chính quyền thực dân tiến hành nhiều đợt bắt bớ và đàn áp, khiến Nguyễn Chí Thanh nhiều lần bị bắt và bị giam giữ.

Những năm tháng tù đày không khiến ông từ bỏ hoạt động cách mạng. Trái lại, chính môi trường nhà tù trở thành nơi ông tiếp tục học tập chính trị, xây dựng quan hệ với những người cùng chí hướng và rèn luyện khả năng tổ chức. Sau khi được trả tự do, ông tiếp tục hoạt động bí mật và từng bước trở thành một trong những cán bộ có năng lực của phong trào cách mạng ở Trung Kỳ.

Người cán bộ của cách mạng tháng Tám

Năm 1945, khi tình hình chính trị thay đổi nhanh chóng sau khi Nhật đảo chính Pháp và sau đó đầu hàng Đồng minh, phong trào cách mạng tại Việt Nam đứng trước thời cơ lớn. Nguyễn Chí Thanh tham gia lãnh đạo phong trào tại Trung Kỳ và đóng vai trò quan trọng trong quá trình giành chính quyền ở Thừa Thiên – Huế.

Sau Cách mạng Tháng Tám, ông được giao nhiều trọng trách trong hệ thống lãnh đạo của Đảng và chính quyền. Tên tuổi Nguyễn Chí Thanh bắt đầu được biết đến rộng hơn từ đây. Ông không chỉ là một cán bộ hoạt động chính trị mà ngày càng tham gia sâu vào công tác tổ chức lực lượng và lãnh đạo quân sự.

Từ công tác chính trị đến chiến trường

Trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, Nguyễn Chí Thanh giữ nhiều vị trí quan trọng trong công tác Đảng và quân đội. Một trong những điểm đặc biệt trong sự nghiệp của ông là khả năng kết hợp giữa công tác chính trị và quân sự.

Trong chiến tranh cách mạng, một đơn vị quân đội không chỉ cần vũ khí và chiến thuật. Nó còn cần tổ chức, tinh thần chiến đấu, công tác dân vận và sự gắn bó với nhân dân. Nguyễn Chí Thanh đặc biệt chú trọng đến những yếu tố đó. Ông từng giữ chức Bí thư Khu ủy Khu IV, rồi được điều động vào Liên khu IV, nơi chiến tranh diễn ra ác liệt. Trong quá trình công tác, ông trở thành một trong những cán bộ có ảnh hưởng lớn đến việc xây dựng lực lượng vũ trang và củng cố phong trào cách mạng tại các địa bàn chiến lược.

Đại tướng trẻ của Quân đội nhân dân Việt Nam

Năm 1951, tại Đại hội Đảng lần thứ II, Nguyễn Chí Thanh được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và được giao phụ trách công tác chính trị trong quân đội. Đây là giai đoạn Quân đội nhân dân Việt Nam đang chuyển từ một lực lượng vũ trang cách mạng còn tương đối non trẻ thành một quân đội chính quy hơn, có khả năng tiến hành những chiến dịch quy mô lớn.

Nguyễn Chí Thanh đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng công tác chính trị trong quân đội. Năm 1959, ông được phong quân hàm Đại tướng. Ở thời điểm đó, ông trở thành một trong những nhân vật quân sự cao cấp nhất của Việt Nam. Nhưng khác với hình ảnh một vị tướng chỉ tập trung vào tác chiến, Nguyễn Chí Thanh vẫn đặc biệt quan tâm đến công tác xây dựng lực lượng, tổ chức và chính trị. Đối với ông, sức mạnh quân đội không chỉ nằm ở vũ khí mà còn nằm ở con người.

Trở lại miền Nam

Sau Hiệp định Genève năm 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt. Miền Bắc bước vào thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, trong khi phong trào cách mạng tại miền Nam tiếp tục phát triển trong điều kiện chính quyền Việt Nam Cộng hòa và Mỹ ngày càng tăng cường các hoạt động quân sự.

Đầu những năm 1960, Nguyễn Chí Thanh được giao một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng: vào miền Nam để trực tiếp chỉ đạo cách mạng và chiến tranh tại chiến trường này. Năm 1964, ông vào Nam với vai trò Bí thư Trung ương Cục miền Nam và phụ trách công tác quân sự tại chiến trường.

Đây là giai đoạn cuộc chiến đang bước sang một cấp độ hoàn toàn mới. Quân đội Mỹ ngày càng can thiệp sâu hơn. Các lực lượng cách mạng phải đối mặt với một đối thủ có ưu thế vượt trội về không quân, pháo binh, phương tiện cơ giới và hậu cần.

Trong hoàn cảnh ấy, câu hỏi đặt ra không đơn giản là “đánh trận nào”, mà là đánh như thế nào để một lực lượng yếu hơn có thể tồn tại, phát triển và cuối cùng làm thay đổi cán cân chiến tranh. Nguyễn Chí Thanh là một trong những người trực tiếp tham gia trả lời câu hỏi đó.

“Nắm thắt lưng địch mà đánh”

Một trong những quan điểm quân sự nổi tiếng gắn với Nguyễn Chí Thanh là tư tưởng “nắm thắt lưng địch mà đánh”. Ý tưởng này xuất phát từ nhận thức rằng lực lượng cách mạng không thể đối đầu với quân Mỹ theo cách đối đầu trực diện ở những nơi đối phương có ưu thế tuyệt đối về hỏa lực.

Thay vào đó, phải áp sát, bám sát đội hình đối phương, đưa cuộc chiến vào khoảng cách gần để hạn chế khả năng sử dụng hỏa lực mạnh của máy bay và pháo binh. Tư tưởng ấy được vận dụng trong nhiều trận đánh ở miền Nam và trở thành một trong những nội dung quan trọng của cách đánh bộ binh đối với quân Mỹ.

Nó cũng thể hiện một cách tư duy đặc trưng của Nguyễn Chí Thanh: không cố gắng cạnh tranh với đối phương ở nơi họ mạnh nhất, mà tìm cách biến ưu thế của họ thành khó khăn của chính họ. Đây không chỉ là một khẩu hiệu quân sự. Nó phản ánh cả một cách tiếp cận chiến tranh. Khi đối phương có ưu thế tuyệt đối về hỏa lực, chiến thuật phải tìm cách làm giảm giá trị của ưu thế ấy.

Ấp Bắc và bài toán đối đầu quân Mỹ

Những trận đánh ở miền Nam đầu thập niên 1960, đặc biệt là Ấp Bắc năm 1963, cho thấy lực lượng cách mạng có khả năng đối đầu với một đối thủ được trang bị hiện đại hơn. Sau khi Mỹ đưa quân chiến đấu trực tiếp vào miền Nam năm 1965, bài toán trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Các lực lượng cách mạng phải đối mặt với một quân đội có khả năng cơ động nhanh bằng trực thăng, yểm trợ bằng không quân và pháo binh, đồng thời triển khai các cuộc hành quân quy mô lớn. Nguyễn Chí Thanh cho rằng cần duy trì thế chủ động bằng cách đưa lực lượng cách mạng vào gần đối phương, buộc quân Mỹ phải chiến đấu trong những điều kiện mà ưu thế hỏa lực của họ khó phát huy tối đa. Quan điểm ấy được thể hiện rõ trong các trận đánh tại miền Đông Nam Bộ và đặc biệt là Chiến dịch Plei Me năm 1965.

Plei Me - Thử nghiệm quan trọng

Sau khi Mỹ đưa quân sang miền Nam, trên cương vị Bí thư Trung ương Cục kiêm Chính ủy Quân Giải phóng miền Nam, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh đã đề ra phương châm đánh Mỹ nổi tiếng: 'Nắm thắt lưng Mỹ mà đánh'. Tư tưởng chỉ đạo chiến lược này đã được chứng minh hiệu quả qua các chiến dịch lớn, tiêu biểu là Chiến dịch Plei Me (1965) - nơi lực lượng ta lần đầu tiên chủ động giáng trả và đánh bại các đơn vị sừng sỏ của Sư đoàn Kỵ binh không vận Mỹ tại thung lũng Ia Đrăng.

Các trận đánh tại khu vực này, trong đó có Ia Drang, trở thành những cuộc đụng độ nổi tiếng đầu tiên giữa quân Mỹ và lực lượng chủ lực Quân Giải phóng ở Tây Nguyên.

Phía Mỹ có ưu thế lớn về trực thăng, pháo binh và không quân. Nhưng chiến trường cũng cho thấy rằng lực lượng cách mạng có thể tổ chức các trận đánh với quân Mỹ và duy trì khả năng chiến đấu trong điều kiện đối phương vượt trội về hỏa lực. Đối với Nguyễn Chí Thanh, đây là một bằng chứng quan trọng cho nhận định rằng Mỹ không thể đơn giản dựa vào ưu thế kỹ thuật để quyết định kết quả chiến tranh.

“Không sợ Mỹ”

Trong những năm 1965–1967, Nguyễn Chí Thanh là một trong những người có ảnh hưởng lớn đến việc xác định phương thức đối phó với chiến lược quân sự của Mỹ.

Ông chủ trương phải đánh Mỹ và đánh thắng Mỹ ngay trên chiến trường miền Nam, đồng thời xây dựng niềm tin rằng một đối thủ có ưu thế quân sự rất lớn vẫn có thể bị đánh bại nếu chiến tranh được tiến hành theo cách phù hợp.

Đây là một vấn đề không chỉ mang tính quân sự mà còn mang tính tâm lý. Đối với một lực lượng đang phải đối đầu với quân đội Mỹ – một trong những quân đội mạnh nhất thế giới lúc bấy giờ – việc duy trì tinh thần chiến đấu và niềm tin vào khả năng chiến thắng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nguyễn Chí Thanh vì thế không chỉ bàn về chiến thuật. Ông còn quan tâm đến việc xây dựng ý chí chiến đấu và niềm tin chiến lược.

Một vị tướng coi trọng chiến tranh nhân dân

Một trong những điểm nổi bật trong tư duy của Nguyễn Chí Thanh là ông không nhìn chiến tranh chỉ dưới góc độ đối đầu giữa các đơn vị quân sự. Ông đặc biệt chú trọng đến vai trò của nhân dân. Trong chiến tranh cách mạng, nhân dân vừa là nguồn lực, vừa là hậu phương, vừa cung cấp thông tin và hỗ trợ cho lực lượng vũ trang.

Đây là lý do công tác dân vận luôn có vị trí quan trọng trong tư duy của ông. Nguyễn Chí Thanh từng nhấn mạnh việc xây dựng cơ sở chính trị, phát triển lực lượng địa phương và kết hợp giữa bộ đội chủ lực với lực lượng vũ trang địa phương. Theo cách nhìn ấy, chiến tranh không chỉ diễn ra giữa những đội quân. Nó diễn ra trên toàn bộ xã hội. Một lực lượng quân sự có thể đánh thắng một trận, nhưng để tiến hành chiến tranh lâu dài thì phải có một hệ thống xã hội đủ sức duy trì cuộc chiến. Đó là nền tảng của tư tưởng chiến tranh nhân dân mà Nguyễn Chí Thanh đặc biệt coi trọng.

Người chưa kịp chứng kiến những năm cuối của cuộc chiến

Đầu năm 1967, Nguyễn Chí Thanh trở ra Hà Nội để báo cáo và làm việc với Trung ương. Nhưng ngày 6 tháng 7 năm 1967, ông đột ngột qua đời tại Hà Nội sau một cơn đau tim, khi mới 53 tuổi. Sự ra đi của Nguyễn Chí Thanh xảy ra trong một thời điểm đặc biệt quan trọng. Ông không được chứng kiến cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968. Ông cũng không chứng kiến những năm tháng cuối cùng của cuộc chiến, không chứng kiến chiến dịch Hồ Chí Minh và ngày 30 tháng 4 năm 1975.

Nếu sống thêm, ông có thể đã tiếp tục đóng một vai trò quan trọng trong quá trình hoạch định chiến lược của cuộc chiến. Nhưng lịch sử không có chữ “nếu”. Nguyễn Chí Thanh ra đi ở tuổi 53, khi chiến tranh vẫn còn kéo dài.

Di sản của một vị tướng không sống đến ngày chiến thắng

Nguyễn Chí Thanh để lại một di sản đặc biệt trong lịch sử quân sự Việt Nam. Ông không phải là người trực tiếp chỉ huy tất cả những chiến dịch lớn nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ. Nhưng ông góp phần quan trọng vào việc hình thành tư duy quân sự và tổ chức lực lượng trong một giai đoạn quyết định.

Đặc biệt, ông góp phần xây dựng nhận thức rằng quân Mỹ có thể bị đánh bại trên chiến trường miền Nam, miễn là lực lượng cách mạng lựa chọn được phương thức tác chiến phù hợp. “Nắm thắt lưng địch mà đánh” trở thành một trong những cách diễn đạt nổi tiếng nhất gắn với tên tuổi ông.

Nhưng nếu chỉ nhớ Nguyễn Chí Thanh bằng một câu nói thì có lẽ vẫn chưa đủ. Điều quan trọng hơn là cả một hệ thống tư duy phía sau câu nói ấy: bám sát thực tế chiến trường, phát huy sức mạnh của con người, dựa vào nhân dân, tránh đối đầu ở nơi đối phương mạnh nhất và tìm cách tạo ra thế trận khiến ưu thế vật chất của đối phương không thể phát huy toàn bộ. Đó là tư duy của một người đã trải qua cả công tác chính trị lẫn quân sự.

Nguyễn Chí Thanh - vị tướng của cả “hai mặt trận”

Có một điều khá thú vị khi nhìn lại sự nghiệp Nguyễn Chí Thanh: ông dành một phần rất lớn cuộc đời cho công tác chính trị, nhưng lại trở thành một trong những vị tướng được nhắc đến nhiều nhất khi nói về nghệ thuật quân sự Việt Nam trong chiến tranh chống Mỹ.

Điều này không phải ngẫu nhiên. Ông nhìn quân đội như một bộ phận của một cuộc chiến rộng lớn hơn. Quân sự không thể tách khỏi chính trị, tổ chức và nhân dân.

Có lẽ chính vì vậy mà ông có thể chuyển từ công tác xây dựng Đảng và phong trào quần chúng sang vai trò lãnh đạo quân sự mà vẫn giữ được một cách nhìn tương đối nhất quán. Với ông, xây dựng lực lượng và đánh giặc không phải hai công việc hoàn toàn tách biệt. Một lực lượng mạnh phải bắt đầu từ con người. Một chiến thắng quân sự phải dựa trên một thế trận chính trị đủ vững. Và một cuộc chiến tranh lâu dài phải dựa vào sức mạnh của cả xã hội.