Nguyễn Chích: Từ cậu bé chăn trâu đến đệ nhất mưu sĩ xoay chuyển Càn Khôn

Trong dòng chảy hào hùng của lịch sử Việt Nam, có những danh tướng xuất thân từ tầng lớp bình dân nhưng bằng tài năng và ý chí phi thường đã ghi tên mình vào bảng vàng hộ quốc. Nguyễn Chích chính là một biểu tượng như thế.

Khởi đầu gian khó và chí khí tự lập

Nguyễn Chích sinh năm 1382 (có sách chép là 1383) tại làng Vạn Lộc, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo khổ và sớm mồ côi cả cha lẫn mẹ, tuổi thơ của ông là những chuỗi ngày đi ở đợ, chăn trâu cắt cỏ cho nhà giàu ở vùng núi Hoàng, núi Nghiêu. Thế nhưng, mảnh đất nghèo khó không ngăn nổi chí lớn của người con đất Vạn Lộc. Ngay từ thuở nhỏ, Nguyễn Chích đã bộc lộ tư chất thủ lĩnh khi thường xuyên tập hợp mục đồng bày trò đánh trận giả, lưu lại những địa danh dã sử như cồn Cờ, cồn Binh, cồn Luyện.

Khi nhà Hồ thất bại trước cuộc xâm lược tàn bạo của nhà Minh, chứng kiến cảnh nước mất nhà tan và nhân dân lầm than dưới ách đô hộ, chàng trai trẻ Nguyễn Chích đã quyết định đứng lên dựng cờ khởi nghĩa ngay trên chính quê hương mình.

Thành đá Hoàng Nghiêu và dũng khí tự chủ

Để xây dựng một căn cứ lâu dài, Nguyễn Chích đã tận dụng triệt để sự am hiểu địa hình từ những ngày chăn trâu thuở nhỏ để chọn vùng núi Hoàng - Nghiêu làm căn cứ địa. Dưới sự chỉ huy của ông, nghĩa quân đã lợi dụng vách đá dựng đứng của hai dãy Hoàng Sơn, Nghiêu Sơn và dòng Hoàng Giang ngầu đỏ bao quanh để kiến tạo nên một tòa thành thiên tạo độc đáo. Thành được xây chủ yếu bằng đá xếp khéo léo "hòn trên đè hòn dưới" tạo thế vững chắc mà không tốn quá nhiều sức người.

Tại cứ địa Hoàng Nghiêu hiểm trở này, Nguyễn Chích cùng người vợ hiền – nữ tướng kiệt xuất Nguyễn Thị Bành – đã huấn luyện quân sĩ, liên tục đánh lui các đợt càn quét của quân Minh. Tiếng vang của nghĩa quân Hoàng Nghiêu bay xa, khiến kẻ thù khiếp sợ, không dám tự tiện quấy nhiễu vùng đất Nam Thanh - Bắc Nghệ.

Bước ngoặt Nghệ An xoay chuyển cục diện đất nước

Năm 1420, cảm mến tài đức của Nguyễn Chích, Bình Định Vương Lê Lợi đã gửi thư mời ông hợp tác. Nguyễn Chích tự nguyện đem toàn bộ lực lượng về hội quân tại Mường Nanh, đặt mình dưới sự chỉ huy của Lam Sơn. Ông nhanh chóng chứng tỏ vai trò dũng tướng dày dạn trận mạc, lập nhiều chiến công nhờ mạng lưới mật thám tinh tường.

Đóng góp vĩ đại nhất của Nguyễn Chích cho lịch sử dân tộc diễn ra vào cuối năm 1424. Khi nghĩa quân Lam Sơn đang rơi vào thế bế tắc dữ dội tại vùng núi Thanh Hóa bị bao vây cô lập, chính Nguyễn Chích đã hiến kế sách chiến lược vô giá: chủ động chuyển quân vào Nghệ An để làm đất đứng chân. Ông phân tích rằng Nghệ An là nơi hiểm yếu, đất rộng người đông, lực lượng quân Minh ở đó lại mỏng và yếu. Kế sách này ngay lập tức được Bộ chỉ huy Lam Sơn thông qua.

Trận cờ Nghệ An đã hoàn toàn làm thay đổi tương quan lực lượng. Chỉ trong vòng chưa đầy một năm, nghĩa quân Lam Sơn từ thế bị dồn ép đã làm chủ một vùng rộng lớn từ Thanh Hóa đến Thuận Hóa, tạo bàn đạp vững chắc tiến ra giải phóng Đông Đô. Nhà bác học Lê Quý Đôn sau này đã ca ngợi rằng, dù việc hạ thành Đông Đô là mưu kế của Nguyễn Trãi, nhưng thực chất gốc rễ chiến thắng hoàn toàn bắt đầu từ mưu chước của Lê Chích.

Công thần triều đình và tấm lòng trung trinh

Sau ngày đất nước thái bình, Nguyễn Chích được phong tước Đình Thượng Hầu và ban quốc tính họ vua (Lê Chích). Dù sau đó ông từng bị bãi chức do sự nghi kỵ công thần của Lê Lợi, Nguyễn Chích vẫn giữ trọn lòng trung quân ái quốc. Dưới triều đại tiếp theo của Lê Thái Tông, ông được phục chức, tiếp tục dốc lòng trấn giữ biên ải phía Nam và hai lần đánh tan quân Chiêm Thành quấy nhiễu.

Tháng 12 năm 1448, ngôi sao sáng Hoàng Nghiêu tắt lịm ở tuổi 67. Vua Lê Nhân Tông đã truy tặng ông chức Nhập nội tư không bình chương sự, Hiến Quốc công. Suốt cuộc đời từ cậu bé chăn trâu nghèo khó đến bậc khai quốc công thần, Nguyễn Chích đã sống một cuộc đời trọn vẹn với non sông, đúng như lời văn bia cổ ca tụng: "Công lao đầy biên quận, sự nghiệp đầy triều đình, là gương sáng cho thiên hạ soi chung".