Nguyễn Công Trứ – Người đi giữa bùn lầy và bão gió

Nguyễn Công Trứ là một trong những nhân vật đặc biệt của lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX. Cuộc đời ông gắn với nhiều thăng trầm, từ chốn quan trường đến chiến trận, từ những ngày lội bùn khai hoang cùng dân nghèo đến khi tuổi đã cao vẫn đau đáu xin được góp sức chống giặc ngoại xâm. Ở ông nổi bật là bản lĩnh không khuất phục trước nghịch cảnh, tinh thần dấn thân và khát vọng cống hiến cho đất nước, nhân dân.

Trong thơ ca của Nguyễn Công Trứ, câu “Vũ trụ nội mạc phi phận sự” thể hiện rõ quan niệm sống của ông: mọi việc trong trời đất đều là trách nhiệm mà người có chí phải quan tâm và gánh vác. Nếu chỉ nhìn vào vẻ ngoài có phần “ngất ngưởng” của ông, người đời có thể cho rằng đó là cá tính thích khác biệt. Nhưng nhìn lại cả cuộc đời, có thể thấy phía sau sự ngang tàng ấy là một con người luôn muốn đem tài năng và sức lực của mình phục vụ đất nước.

Nguyễn Công Trứ sinh năm 1778 tại làng Uy Viễn, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh, trong một gia đình có truyền thống học hành. Tuy nhiên, con đường khoa cử của ông không hề thuận lợi. Sau nhiều lần thi cử, mãi đến năm 1819, khi đã ngoài 40 tuổi, ông mới đỗ Giải nguyên. Từ đó, ông bước vào con đường quan trường và trải qua nhiều vị trí khác nhau dưới các triều vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức.

Có thời điểm Nguyễn Công Trứ giữ những chức vụ quan trọng như Dinh điền sứ, Tham tán đại thần, Tổng đốc; nhưng cũng có lúc ông bị giáng chức, phải chịu cảnh làm một người lính nơi biên giới. Sự thay đổi giữa vinh và nhục, thăng và giáng không làm ông đánh mất bản lĩnh. Dù ở cương vị nào, ông vẫn giữ tinh thần trách nhiệm và thái độ sống thẳng thắn.

Lội bùn khai phá vùng đất mới

Một trong những dấu ấn nổi bật nhất trong cuộc đời Nguyễn Công Trứ không nằm ở những trận chiến mà ở công cuộc khai hoang, lập ấp tại những vùng đất ven biển.

Khi đảm nhiệm chức Dinh điền sứ, ông trực tiếp tổ chức khai phá vùng đất Tiền Hải ở Thái Bình và Kim Sơn ở Ninh Bình. Khi ấy, đây chủ yếu là những khu vực bãi bồi, sình lầy, lau sậy và chịu ảnh hưởng của nước mặn. Với nhiều người, đó là những vùng đất khó có thể trở thành nơi cư trú ổn định. Nhưng Nguyễn Công Trứ lại nhìn thấy khả năng biến những bãi bồi ấy thành ruộng đồng, làng mạc và nơi sinh sống lâu dài cho người dân.

Điều đáng nói là ông không chỉ đứng từ công đường để đưa ra mệnh lệnh. Nguyễn Công Trứ trực tiếp cùng người dân tổ chức khai phá, đắp đê, đào kênh, dẫn nước và cải tạo đất. Giữa điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt, ông cùng dân chúng từng bước biến vùng đất hoang thành những khu dân cư và đồng ruộng màu mỡ.

Những vùng đất Tiền Hải, Kim Sơn sau đó hình thành các làng xã mới, tạo điều kiện để nhiều người dân nghèo có đất canh tác và ổn định cuộc sống. Công cuộc khai hoang ấy trở thành một dấu ấn quan trọng trong sự nghiệp của Nguyễn Công Trứ, cho thấy tư tưởng trọng dân và khả năng tổ chức thực tiễn của ông.

Bản lĩnh giữa những thăng trầm

Nguyễn Công Trứ không chỉ là một nhà tổ chức khai hoang mà còn từng đảm nhiệm công việc quân sự và tham gia các chiến dịch ở vùng phía Tây Nam Bộ trong cuộc chiến tranh Việt - Xiêm giai đoạn 1841-1845.

Trên con đường làm quan, ông nhiều lần gặp phải những biến cố và lời gièm pha. Có lúc bị giáng chức, có lúc được phục chức, nhưng trước những thay đổi ấy, ông vẫn giữ thái độ bình thản và tiếp tục thực hiện nhiệm vụ khi được giao.

Chính những thăng trầm ấy làm nổi bật tính cách “ngất ngưởng” của Nguyễn Công Trứ. Sự “ngất ngưởng” ấy không đồng nghĩa với bất cần hay coi thường mọi thứ. Đó là thái độ của một con người có chính kiến, không dễ dàng khuất phục trước hoàn cảnh và luôn muốn sống đúng với điều mình cho là có ích cho đất nước.

Ông từng trải qua những ngày ở vị trí cao sang nhưng cũng nếm đủ cảnh thất thế. Tuy nhiên, địa vị không quyết định giá trị con người ông. Điều còn lại sau tất cả chính là tinh thần trách nhiệm và ý chí dấn thân.

Tuổi 80 vẫn xin ra trận

Một trong những chi tiết thể hiện rõ nhất lòng yêu nước của Nguyễn Công Trứ xảy ra vào năm 1858.

Khi thực dân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng, Nguyễn Công Trứ lúc ấy đã 80 tuổi. Tuổi cao, sức yếu, mái tóc đã bạc, nhưng trước vận mệnh đất nước, ông vẫn dâng sớ xin được ra trận chống giặc.

Nguyện vọng ấy cuối cùng không thể trở thành hiện thực trước khi ông qua đời vào cuối năm 1858. Nhưng việc một người đã ở tuổi bát tuần vẫn muốn cầm gươm bảo vệ đất nước cho thấy tinh thần trách nhiệm và lòng yêu nước sâu sắc của ông.

Đó cũng là hình ảnh tiêu biểu cho quan niệm sống mà Nguyễn Công Trứ theo đuổi suốt đời: khi đất nước cần, mỗi người đều phải ý thức về phần việc của mình, bất kể tuổi tác hay hoàn cảnh.

Giá trị còn lại với hậu thế

Hơn một thế kỷ rưỡi sau khi Nguyễn Công Trứ qua đời, những dấu ấn ông để lại vẫn được nhắc nhớ. Đó là những vùng đất được khai phá, những cộng đồng dân cư được hình thành và một cuộc đời đầy biến động nhưng luôn hướng về trách nhiệm với dân, với nước.

Từ người sĩ tử kiên trì theo đuổi con đường khoa cử, vị quan trực tiếp lội bùn khai hoang, người cầm quân nơi chiến trận cho đến ông lão 80 tuổi vẫn xin được ra trận chống ngoại xâm, Nguyễn Công Trứ đã sống một cuộc đời nhiều thử thách nhưng giàu ý nghĩa.

Điều đáng quý nhất ở ông không chỉ nằm ở những thành tựu cụ thể, mà còn ở tinh thần không đầu hàng nghịch cảnh và khát vọng được cống hiến đến những năm tháng cuối cùng. Câu chuyện về Nguyễn Công Trứ vì thế vẫn có giá trị đối với hôm nay: trong bất cứ hoàn cảnh nào, nếu giữ được bản lĩnh, trách nhiệm và ý chí đóng góp cho cộng đồng, mỗi người đều có thể tạo nên những giá trị tốt đẹp cho quê hương, đất nước.