Nguyễn Công Trứ và triết lý sống ngạo nghễ, tự tại của bậc danh sĩ

Nguyễn Công Trứ là một con người độc đáo, khác biệt hoàn toàn với phần lớn các quan lại Nho học cùng thời. Nếu các vị quan khác thường câu nệ vào khuôn phép khắt khe, câu chữ thánh hiền và sự câu chấp danh lợi, thì Nguyễn Công Trứ lại mang trong mình phong thái của một bậc ngạo môn, phóng khoáng, tự do tự tại giữa đất trời. Ông xem danh lợi triều đình như cõi phù vân, lúc thăng hoa làm quan lớn không kiêu căng, lúc bị giáng làm lính trơn không nản lòng, bi lụy, vẫn giữ nguyên vẹn khí phách hiên ngang của một trượng phu.

Thái độ sống ngạo nghễ ấy được ông thể hiện rất rõ qua câu nói nổi tiếng khi bị triều đình phạt giáng làm lính: "Đã mang tiếng ở trong trời đất / Phải có danh gì với núi sông". Ông xem việc thăng trầm trong quan lộ chỉ là trò đùa của tạo hóa, điều cốt lõi nhất là sống sao cho xứng đáng với lòng tự trọng và hoài bão lớn lao của đời người. Khi ở cương vị tột đỉnh vinh quang, ông dám mặc chiếc áo vải đi nghênh ngang, lúc ở chốn dân gian, ông vẫn ung dung thưởng thức ca trù, uống rượu luận anh hùng với các tao nhân mặc khách.

Chính phong thái sống phóng khoáng, không chịu luồn cúi ấy đã làm nên sức hút mãnh liệt của Nguyễn Công Trứ trong lịch sử văn hóa Việt Nam. Ông vượt qua mọi định kiến chật hẹp của xã hội phong kiến để sống thật với chính mình, trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho các thế hệ văn nghệ sĩ và trí thức đời sau noi theo về bản lĩnh sống kiên cường và tự do nội tại.