NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU – NGÒI BÚT VÌ NHÂN DÂN, VÌ ĐỘC LẬP DÂN TỘC

Nội dung lịch sử

Trong lịch sử văn học và phong trào yêu nước Việt Nam thế kỷ XIX, Nguyễn Đình Chiểu là một nhà thơ, nhà giáo, thầy thuốc và nhà tư tưởng lớn. Dù bị mù cả hai mắt từ khi còn trẻ, ông vẫn dùng ngòi bút làm vũ khí cổ vũ lòng yêu nước, ca ngợi nghĩa khí của nhân dân và lên án những thế lực xâm lược. Cuộc đời Nguyễn Đình Chiểu là biểu tượng sáng ngời của ý chí vượt nghịch cảnh, lòng trung nghĩa và tinh thần gắn bó với vận mệnh dân tộc.

Nguyễn Đình Chiểu sinh năm 1822 tại làng Tân Thới, phủ Tân Bình (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh). Quê gốc của gia đình ông ở tỉnh Thừa Thiên. Từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, chăm học và nuôi chí trở thành người có ích cho đất nước.

Năm 1843, ông đỗ Tú tài tại Gia Định và tiếp tục ra Huế học để chuẩn bị dự kỳ thi Hội. Tuy nhiên, năm 1849, trên đường về chịu tang mẹ, ông lâm bệnh nặng và bị mù cả hai mắt. Biến cố lớn ấy đã khép lại con đường khoa cử, nhưng không làm mất đi ý chí và khát vọng cống hiến của ông.

Trở về Nam Bộ, Nguyễn Đình Chiểu mở trường dạy học, bốc thuốc chữa bệnh cho nhân dân và sáng tác văn thơ. Ông quan niệm rằng người trí thức phải dùng tri thức để phục vụ cộng đồng. Học trò của ông không chỉ học chữ mà còn được giáo dục về đạo lý làm người, lòng yêu nước và tinh thần nghĩa hiệp.

Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam. Sau khi Pháp đánh chiếm Gia Định và mở rộng chiến tranh ra các tỉnh Nam Kỳ, Nguyễn Đình Chiểu kiên quyết không hợp tác với chính quyền thực dân. Ông chuyển về Ba Tri (Bến Tre), tiếp tục dạy học, bốc thuốc và sáng tác những tác phẩm mang đậm tinh thần yêu nước, động viên nhân dân đứng lên bảo vệ quê hương.

Tác phẩm tiêu biểu nhất của ông trong giai đoạn này là Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, được viết theo lời mời của Đỗ Quang để tưởng niệm những nghĩa sĩ đã anh dũng hy sinh trong trận tập kích đồn quân Pháp tại Cần Giuộc năm 1861.

Bằng ngôn ngữ mộc mạc nhưng giàu cảm xúc, tác phẩm đã khắc họa hình tượng người nông dân áo vải lần đầu cầm vũ khí đứng lên chống ngoại xâm. Nguyễn Đình Chiểu không ca ngợi những vị tướng lừng danh mà tôn vinh những người dân bình thường, từ ruộng đồng bước vào chiến trận với tinh thần "vì nước quên thân". Đây được xem là một trong những áng văn yêu nước xuất sắc nhất của văn học Việt Nam.

Bên cạnh đó, ông còn sáng tác nhiều tác phẩm nổi tiếng như Lục Vân Tiên, Dương Từ – Hà Mậu và nhiều bài thơ yêu nước khác. Trong Lục Vân Tiên, ông đề cao các giá trị nhân nghĩa, trung hiếu, thủy chung và tinh thần giúp đỡ người gặp hoạn nạn. Nhiều câu thơ của tác phẩm đã đi vào đời sống văn hóa dân gian, góp phần giáo dục đạo đức cho nhiều thế hệ.

Điều đặc biệt ở Nguyễn Đình Chiểu là dù không thể trực tiếp cầm vũ khí chiến đấu, ông vẫn lựa chọn ngòi bút làm phương tiện đấu tranh. Ông lên án những kẻ phản bội Tổ quốc, đồng thời động viên các nghĩa quân tiếp tục kháng chiến. Văn chương của ông trở thành nguồn cổ vũ tinh thần to lớn đối với nhân dân Nam Bộ trong những năm đầu chống thực dân Pháp.

Các nhà nghiên cứu đánh giá Nguyễn Đình Chiểu là người đã đưa văn học gắn chặt với đời sống nhân dân và sự nghiệp bảo vệ đất nước. Ông khẳng định văn chương không chỉ để thưởng thức mà còn có trách nhiệm nuôi dưỡng đạo đức, khơi dậy lòng yêu nước và bảo vệ công lý. Quan điểm ấy được thể hiện rõ qua câu thơ nổi tiếng:

"Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm,
Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà."

Câu thơ đã trở thành biểu tượng cho quan niệm sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu: văn chương phải hướng đến cái thiện, bảo vệ chính nghĩa và phục vụ dân tộc.

Năm 2021, UNESCO đã thông qua Nghị quyết cùng Việt Nam kỷ niệm 200 năm Ngày sinh của Nguyễn Đình Chiểu (1822–2022), ghi nhận ông là danh nhân văn hóa có những đóng góp nổi bật trong lĩnh vực giáo dục, văn học và các giá trị nhân văn. Đây là sự tôn vinh quốc tế đối với di sản tinh thần mà ông để lại.

Ngày nay, Khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước và đạo lý dân tộc. Tên tuổi ông được đặt cho nhiều trường học, đường phố và cơ sở văn hóa trên cả nước. Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu tiếp tục truyền cảm hứng về nghị lực vượt khó, lòng yêu nước và trách nhiệm của người trí thức đối với nhân dân.

Ý nghĩa giáo dục

• Giáo dục lòng yêu nước, tinh thần bất khuất trước mọi khó khăn và thử thách.

Nguồn tham khảo chính thống

• Nguyễn Đình Chiểu toàn tập.