NGUYỄN ĐÌNH LÍCH

Ký ức quân ngũ thường bắt đầu từ một ngày rời quê. Từ mái nhà, con đường làng và những người thân ở lại, người thanh niên bước sang một nhịp sống khác: kỷ luật hơn, gian khó hơn và cũng đậm tình đồng đội hơn.

NGUYỄN ĐÌNH LÍCH sinh năm 1949 tại thôn Nhuệ Thôn, xã Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Năm 1967, khi khoảng 18 tuổi, ông/bà lên đường nhập ngũ. Đó là dấu mốc chia đôi tuổi trẻ thành hai miền ký ức: những ngày ở quê và những năm tháng trong quân đội. Theo danh sách, ông/bà thuộc nhóm thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.

Ngày lên đường, điều có thể hình dung chắc chắn không phải một trận đánh cụ thể, mà là sự thay đổi của đời sống: từ nếp sinh hoạt gia đình sang giờ giấc tập thể, từ công việc quen thuộc ở quê sang yêu cầu rèn luyện và chấp hành mệnh lệnh. Người lính trưởng thành trước hết từ những điều như thế: biết đúng giờ, biết chịu khó, biết đặt công việc chung lên trên sự tiện nghi của bản thân.

Quê nhà vẫn là điểm tựa trong tâm tưởng. Một người đi xa mang theo tiếng nói quê hương, ký ức về gia đình và mong ước ngày hoàn thành nhiệm vụ sẽ trở về. Chính những điều bình dị ấy thường giúp người lính bền lòng qua những tháng ngày xa nhà. Tình cảm với quê hương không tách rời tình cảm với đất nước; nó bắt đầu từ mong muốn bảo vệ sự bình yên cho chính những người thân yêu nhất.

Trong giai đoạn chiến tranh, nhiệm vụ của mỗi quân nhân khác nhau và hồ sơ nguồn không nêu đơn vị, địa bàn hay trận đánh cụ thể. Vì vậy câu chuyện này không gán cho ông/bà những chiến công hoặc chiến trường chưa được xác nhận. Điều chắc chắn từ danh sách là quãng quân ngũ của ông/bà bắt đầu trong thời kỳ đất nước còn chiến tranh và kéo dài qua những biến chuyển lớn của dân tộc.

Bởi vậy, khi kể lại 'thời hoa lửa', giá trị không nằm ở việc tô đậm những chi tiết chưa được hồ sơ xác nhận. Giá trị nằm ở một lựa chọn có thật: người thanh niên của Nhuệ Thôn đã bước vào quân ngũ, chấp nhận kỷ luật và gắn một phần tuổi trẻ của mình với nhiệm vụ chung.

NHỮNG NĂM THÁNG TRONG QUÂN NGŨ

Từ năm 1967 đến năm 1993, NGUYỄN ĐÌNH LÍCH có quãng thời gian quân ngũ khoảng 26 năm.

Đời lính được tạo nên từ rất nhiều ngày bình thường nối tiếp nhau. Có ngày là học tập, rèn luyện; có ngày là trực, hành quân, lao động hoặc thực hiện nhiệm vụ theo phân công. Hồ sơ nguồn không cho biết ông/bà đảm nhiệm công việc nào, vì vậy không thể khẳng định chi tiết. Tuy nhiên, mọi quân nhân đều phải làm quen với nguyên tắc tập thể: một người chậm có thể ảnh hưởng đến cả đơn vị, một người thiếu trách nhiệm có thể làm công việc chung bị gián đoạn.

Trong môi trường ấy, đồng đội trở thành những người gần gũi. Họ cùng ăn, cùng ở, cùng chia sẻ những thiếu thốn và cùng động viên nhau. Tình đồng đội không nhất thiết phải được kể bằng một sự kiện phi thường. Đôi khi nó chỉ là nhường nhau phần thuận lợi, giúp nhau hoàn thành công việc, hỏi thăm khi ốm mệt, hay cùng ngồi nhớ quê sau một ngày dài. Những điều nhỏ ấy tạo thành sức mạnh tinh thần rất lớn.

Kỷ luật quân đội cũng làm thay đổi cách một người nhìn về trách nhiệm. Trước khi nhập ngũ, tuổi trẻ có thể được đo bằng ước mơ riêng; sau một thời gian trong quân ngũ, người lính hiểu rõ hơn rằng mỗi nhiệm vụ đều có thời hạn, mỗi vị trí đều có bổn phận. Sự trưởng thành ấy thường theo họ cả khi đã rời quân ngũ.

Với NGUYỄN ĐÌNH LÍCH, các mốc 1967 và 1993 là hai đầu của một chặng đường. Giữa hai mốc ấy, danh sách hiện có không ghi chi tiết từng năm. Vì thế bài viết chủ ý dành khoảng trống cho ký ức thật của nhân vật và gia đình: nếu sau này bổ sung được đơn vị, cấp bậc, địa bàn, nhiệm vụ, kỷ niệm hay đồng đội, những tư liệu ấy nên được đưa vào để câu chuyện đầy đặn và chính xác hơn.

Điều còn lại từ hồ sơ ngắn gọn là dấu ấn của thời gian phục vụ. Mỗi năm quân ngũ đều là một năm xa gia đình, sống trong tổ chức và thực hiện nghĩa vụ. Dù ở vị trí nào, quãng thời gian ấy cũng là một phần lịch sử đời người và đồng thời là một lát cắt trong lịch sử của quê hương.

NGÀY TRỞ VỀ VÀ DẤU ẤN NGƯỜI LÍNH

Năm 1993, NGUYỄN ĐÌNH LÍCH xuất ngũ. Một chặng đường khép lại, nhưng những thói quen và phẩm chất được rèn trong quân đội không vì thế mà mất đi. Trở về Nhuệ Thôn là trở về với gia đình, xóm làng và nhịp sống đời thường, đồng thời bắt đầu một giai đoạn mới của cuộc đời.

Người lính khi trở về thường phải thích nghi lần nữa: từ đời sống đơn vị sang đời sống gia đình, từ mệnh lệnh và đội hình sang những công việc dân sự nhiều lo toan. Nhưng vốn quý mang theo là tính kỷ luật, sự bền bỉ và ý thức cộng đồng. Những phẩm chất đó có thể hiện diện trong cách làm ăn, cách ứng xử với xóm giềng, cách dạy con cháu hay cách tham gia công việc chung.

Đối với thế hệ sau, câu chuyện của cựu chiến binh có ý nghĩa khi được kể đúng với tư liệu. Không cần thêm những chiến công không có trong hồ sơ. Chỉ riêng việc một con người dành những năm tháng tuổi trẻ cho quân ngũ đã là dữ kiện đáng trân trọng. Nó giúp con cháu hiểu rằng hòa bình và cuộc sống ổn định hôm nay được tiếp nối qua trách nhiệm của nhiều thế hệ, mỗi người ở một vị trí khác nhau.

Tên NGUYỄN ĐÌNH LÍCH trong danh sách hội viên vì thế không chỉ là một dòng thống kê. Dòng chữ ấy gắn với năm sinh 1949, năm nhập ngũ 1967, năm xuất ngũ 1993 và quê hương Nhuệ Thôn. Những mốc thời gian ngắn gọn là chiếc khung để gia đình tiếp tục bổ sung ký ức, ảnh, giấy tờ, huân huy chương nếu có, và lời kể của đồng đội.

Khi những tư liệu cá nhân được gìn giữ, lịch sử làng quê trở nên gần gũi hơn. Lịch sử không còn chỉ là những sự kiện lớn trong sách, mà hiện lên qua từng người từng sống bên một bờ ruộng, một con ngõ, một mái nhà. Chính những câu chuyện đời thường ấy nối ký ức của thế hệ đi trước với sự biết ơn và trách nhiệm của thế hệ hôm nay.

Thời hoa lửa rồi cũng lùi xa. Nhưng phẩm chất người lính - tinh thần trách nhiệm, tình đồng đội, ý thức vì cộng đồng - vẫn có thể tiếp tục được truyền lại. Đó là phần ký ức không cần phô trương mà vẫn có sức sống lâu bền.