Nguyễn Đình Thi, giữ lại một Hà Nội có thể trở về

Trong ca khúc Người Hà Nội, thành phố hiện lên với Hồ Gươm, Hồng Hà, Hồ Tây, với những con phố đã trở thành một phần đời của người sống ở đó. Rồi chiến tranh tràn vào. Hà Nội có lửa cháy, có những người ra đi, có cuộc chiến đấu giữ từng góc phố.

Nguyễn Đình Thi viết tác phẩm ấy vào đầu năm 1947, giữa những ngày Hà Nội đang kháng chiến. Thành phố trong âm nhạc của ông vì thế không phải một nơi được nhớ lại khi mọi chuyện đã yên. Đó là nơi cuộc chiến vẫn diễn ra, nơi những người rời đi chưa biết bao giờ được trở về.

Điều khiến bài hát còn được yêu mến có lẽ nằm ở chỗ ấy: giữa tiếng súng, người viết vẫn giữ nguyên những địa danh thân thuộc. Chiến tranh chưa thể xóa đi thành phố mà con người từng sống, từng yêu.

Nguyễn Đình Thi sinh ngày 6 tháng 5 năm 1924 tại Luang Prabang, Lào, trong một gia đình Việt Nam. Ông theo gia đình về nước từ nhỏ, sống và học tập tại Hà Nội, Hải Phòng. Về sau, ông được biết đến như một nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ, nhà viết kịch và người hoạt động văn hóa. Nhưng trước những danh xưng ấy, Nguyễn Đình Thi là một thanh niên sớm ham đọc, thích tìm hiểu và muốn góp tiếng nói vào cuộc sống quanh mình.

Đầu thập niên 1940, khi còn rất trẻ, ông đã viết những cuốn sách giới thiệu tư tưởng triết học. Những trang sách ấy cho thấy một phần ít được nhớ đến bên cạnh thơ và nhạc: Nguyễn Đình Thi từng bắt đầu bằng những câu hỏi về con người, nhận thức và xã hội.

Rồi thời cuộc đặt trước ông những câu hỏi không thể chỉ trả lời bằng việc đọc.

Năm 1943, Nguyễn Đình Thi tham gia Hội Văn hóa cứu quốc. Từ đây, công việc viết và hoạt động cách mạng gắn bó với nhau. Ông thuộc lớp trí thức trẻ bước vào cuộc đấu tranh giành độc lập khi tuổi đời mới ngoài đôi mươi.

Năm 1945, Nguyễn Đình Thi sáng tác Diệt phát xít .

Người nhạc sĩ khi ấy mới hai mươi mốt tuổi. Bài hát mang nhịp điệu mạnh mẽ, thôi thúc, nhanh chóng được đón nhận trong không khí đấu tranh của những ngày trước và trong Cách mạng Tháng Tám.

Một người trẻ đã tìm được cách góp sức bằng khả năng của mình.

Không phải ai tham gia một biến động lớn cũng làm cùng một công việc. Có người tổ chức, có người vận động, có người truyền tin. Với Nguyễn Đình Thi, âm nhạc giúp chuyển một ý chí chung thành giai điệu để nhiều người có thể cùng cất tiếng.

Nhưng chỉ ít lâu sau ngày độc lập, đất nước lại bước vào cuộc kháng chiến.

Cuối năm 1946, Hà Nội chiến đấu. Những con phố vốn có hàng quán, trường học, những gia đình sinh sống trở thành trận địa. Người ở lại giữ thành phố; người rời đi mang theo nỗi lo cho người thân và một ngày trở lại còn chưa rõ.

Đầu năm 1947, Người Hà Nội ra đời trong hoàn cảnh ấy.

Nếu Diệt phát xít có sức dồn đẩy của một lời hiệu triệu, Người Hà Nội mở ra một không gian rộng hơn. Có thành phố, có lịch sử, có đời sống và cả tình cảm lưu luyến của người phải xa nơi mình gắn bó.

Những tên gọi Hồ Gươm, Hồ Tây không chỉ để xác định địa điểm. Với người đang ở xa, chúng có thể gọi về một quãng đường từng đi, một buổi gặp gỡ, một nếp sinh hoạt đã bị chiến tranh làm gián đoạn.

Bởi vậy, giữa âm hưởng chiến đấu vẫn có một Hà Nội rất riêng của mỗi người.

Nguyễn Đình Thi không thể giữ cho thành phố tránh khỏi bom đạn. Nhưng bằng âm nhạc, ông giữ lại những điều khiến người ta biết mình đang bảo vệ nơi nào, đang mong trở lại đâu.

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, Nguyễn Đình Thi tiếp tục làm báo, viết văn, sáng tác thơ và tham gia công tác văn nghệ. Cuộc sống kháng chiến đưa ông đến gần người lính và những người dân đang cùng chịu đựng gian khổ.

Những trải nghiệm ấy đi vào văn chương của ông, trong đó có tiểu thuyết Xung kích, xuất bản năm 1951.

Từ ca khúc đến tiểu thuyết, cách biểu đạt thay đổi. Một bài hát có thể đến với đông người trong vài phút; một tác phẩm văn xuôi lại cần thời gian để theo sát nhân vật, công việc, những thử thách họ trải qua. Nguyễn Đình Thi tìm đến nhiều hình thức, không chỉ để thử sức, mà để nói được những phần khác nhau của đời sống.

Bài thơ Đất nước được ông hình thành qua nhiều năm, từ 1948 đến 1955.

Khoảng thời gian ấy đáng được chú ý. Một tác phẩm quen thuộc trong sách học không nhất thiết được viết xong trong một lúc cảm xúc dâng lên. Nó có thể đi cùng người viết qua những thay đổi của chiến tranh, được suy nghĩ, sửa chữa, bồi đắp bằng trải nghiệm.

Trong Đất nước, nỗi nhớ Hà Nội đứng bên hình ảnh đất nước đau thương và đứng dậy. Cái riêng của một người nhớ thành phố mình yêu gặp cái chung của một dân tộc đang giành lại quyền sống.

Đó là một nét sâu đậm trong sáng tác Nguyễn Đình Thi: những điều lớn lao vẫn cần được cảm nhận qua cảnh vật, âm thanh và ký ức gần gũi.

Sau chiến tranh, Nguyễn Đình Thi tiếp tục sáng tác. Ông viết bộ tiểu thuyết Vỡ bờ , các vở kịch như Nguyễn Trãi ở Đông Quan, Rừng trúc , cùng nhiều tác phẩm thơ và tiểu luận.

Ông cũng đảm nhiệm công tác tổ chức văn nghệ trong nhiều năm, từng là Tổng Thư ký Hội Nhà văn Việt Nam và Chủ tịch Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam.

Những chức trách ấy là một phần sự nghiệp. Nhưng đối với công chúng, con đường gần nhất để gặp Nguyễn Đình Thi vẫn là tác phẩm: một giai điệu đã nghe từ nhỏ, một bài thơ từng học, một nhân vật khiến mình nghĩ thêm sau khi khép sách.

Năm 1996, ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật. Ngày 18 tháng 4 năm 2003, Nguyễn Đình Thi qua đời tại Hà Nội, chưa đến sinh nhật lần thứ bảy mươi chín.

Ông đã sống qua những năm thành phố chiến đấu và những thập niên Hà Nội trở lại đời sống hòa bình.

Điều đó đem đến một niềm an ủi khi nhìn lại câu chuyện Người Hà Nội. Người viết về thành phố giữa chiến tranh đã có thời gian nhìn thấy phố phường tiếp tục đông vui, trường học mở cửa, những gia đình sống qua ngày thường mà không phải chuẩn bị cho một cuộc tản cư.

Không phải người nào của thế hệ ấy cũng có được chặng đời đó.

Ngày nay, nghe lại ca khúc, người ta có thể nhận ra một địa danh mình vừa đi qua buổi sáng. Sự quen thuộc đôi khi khiến ta quên rằng đã có thời những nơi ấy nằm giữa chiến trận.

Nguyễn Đình Thi giữ chúng lại trong âm nhạc, để người đến sau vừa nghe một bài hát, vừa gặp một phần ký ức thành phố.

Giữa những ngày Hà Nội có lửa cháy, ông vẫn viết về hồ nước, dòng sông và phố cũ. Có lẽ bởi muốn đi qua chiến tranh, con người còn cần giữ trong lòng một nơi bình yên để trở về