Nguyễn Đình Thi – Khi văn hóa trở thành một phần của hành trình cách mạng

Có những người được nhớ đến bằng một nghề nghiệp rất rõ ràng: một người lính, một bác sĩ, một nhà giáo hay một nhà văn. Nguyễn Đình Thi lại khó được đặt vào một khuôn duy nhất. Ông viết văn, làm thơ, sáng tác âm nhạc, viết kịch và tham gia hoạt động văn hóa. Nhưng trước khi trở thành một tên tuổi lớn trong đời sống văn học nghệ thuật, Nguyễn Đình Thi đã là một người trẻ tham gia phong trào yêu nước trong những năm đất nước tiến gần tới Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Nguyễn Đình Thi sinh năm 1924 tại Luang Prabang, Lào, trong một gia đình người Việt. Khi còn nhỏ, ông trở về Việt Nam và được học tập trong môi trường có điều kiện tiếp xúc với nhiều lĩnh vực tri thức. Từ khi còn rất trẻ, ông đã quan tâm đến triết học, văn hóa và các vấn đề xã hội. Những năm đầu thập niên 1940 cũng là thời điểm phong trào đấu tranh giành độc lập ở Việt Nam có nhiều chuyển biến, đưa nhiều trí thức và thanh niên đến với hoạt động yêu nước.

Nguyễn Đình Thi tham gia Hội Văn hóa Cứu quốc, một tổ chức tập hợp những người hoạt động văn hóa trong Mặt trận Việt Minh. Đây là một khía cạnh đáng chú ý của quá trình chuẩn bị cho cách mạng: lực lượng không chỉ được xây dựng trong quân đội hay các tổ chức chính trị mà còn được mở rộng trong giới trí thức, văn nghệ sĩ và nhiều tầng lớp xã hội. Văn hóa lúc này trở thành một mặt trận để truyền tải tư tưởng, tập hợp con người và hướng sự quan tâm của xã hội về vấn đề độc lập dân tộc.

Năm 1945, khi thời cơ cách mạng xuất hiện, Nguyễn Đình Thi tham gia những hoạt động gắn với phong trào cách mạng và Quốc dân Đại hội Tân Trào. Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, một nhà nước mới được thành lập. Với Nguyễn Đình Thi, đây cũng là thời điểm vai trò của người làm văn hóa bước sang một hoàn cảnh khác: từ hoạt động trong phong trào vận động giành độc lập sang tham gia xây dựng đời sống văn hóa của một đất nước vừa giành được chính quyền.

Nhưng nền độc lập vừa được tuyên bố chưa lâu thì chiến tranh tiếp tục. Cuối năm 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp bùng nổ. Nguyễn Đình Thi đi cùng những năm tháng ấy bằng cả hoạt động thực tế và sáng tác. Những trải nghiệm về Hà Nội, chiến tranh, người lính và đất nước dần đi vào thơ ca, văn xuôi và âm nhạc của ông.

Trong số những sáng tác âm nhạc của Nguyễn Đình Thi, “Người Hà Nội” là một tác phẩm nổi tiếng gắn với hình ảnh Thủ đô trong những năm đầu kháng chiến. Còn trong thơ, những suy nghĩ về đất nước được ông thể hiện qua nhiều sáng tác và về sau kết tinh nổi bật trong bài thơ “Đất nước”. Điều đáng chú ý là hình ảnh đất nước trong những tác phẩm ấy không chỉ được tạo ra từ những khái niệm lớn lao mà còn đi qua phố phường, cánh đồng, con người và những trải nghiệm cụ thể của chiến tranh.

Điều đó gợi ra một cách nhìn khá hay: một thông điệp lớn thường trở nên dễ hiểu hơn khi được gắn với điều cụ thể. Nói rằng “cần nâng cao tinh thần đoàn kết” rất đúng, nhưng người nghe có thể không biết mình phải làm gì. Nếu chuyển thành “mỗi nhóm ba em cùng hoàn thành một nhiệm vụ và mỗi em phải đảm nhận một phần”, khái niệm đoàn kết bắt đầu trở thành một hành động có thể quan sát.

Tương tự, nói “nâng cao hứng thú học tập” mới chỉ là mục tiêu chung. Muốn biết mục tiêu ấy có thay đổi hay không, cần chuyển nó thành những dấu hiệu cụ thể: trẻ có chủ động tham gia hoạt động hơn không, thời gian tập trung có tăng không, trẻ có sẵn sàng thử lại sau khi làm sai không, có hỏi khi chưa hiểu hay có mong muốn tiếp tục tham gia buổi học sau không. Khi một khái niệm được chuyển thành những biểu hiện có thể quan sát, người thực hiện mới có cơ sở để đánh giá.

Điều này đặc biệt quan trọng trong công tác xã hội. Những mục tiêu như “tăng sự tự tin”, “cải thiện kỹ năng giao tiếp” hay “tăng khả năng hòa nhập” đều rất dễ viết vào kế hoạch nhưng lại khó chứng minh nếu không xác định từ đầu mình sẽ quan sát điều gì. Một em nói nhiều hơn chưa chắc đã tự tin hơn trong mọi tình huống; một em ít nói cũng chưa chắc không tham gia. Vì vậy, cần kết hợp quan sát, trao đổi và những thông tin thu được qua nhiều buổi thay vì dựa vào một ấn tượng duy nhất.

Nguyễn Đình Thi tiếp tục hoạt động văn học nghệ thuật trong nhiều thập niên sau chiến tranh. Ông để lại tác phẩm ở nhiều thể loại khác nhau, từ thơ, tiểu thuyết, kịch đến âm nhạc và lý luận. Ông qua đời năm 2003. Nhìn lại sự nghiệp ấy, rất khó chọn một hình thức duy nhất để đại diện cho Nguyễn Đình Thi, bởi ông đã sử dụng nhiều phương tiện khác nhau để nói về con người và đất nước.

Chính điều đó cũng cho thấy hình thức có thể thay đổi nhưng mục tiêu cần rõ ràng. Một thông điệp có thể được truyền tải bằng bài viết, hình ảnh, âm nhạc, trò chơi hay một buổi sinh hoạt nhóm. Không có hình thức nào tự động tốt hơn hình thức khác. Câu hỏi quan trọng hơn là người mình muốn tiếp cận là ai, họ có thể tham gia theo cách nào và hình thức nào giúp đạt mục tiêu tốt nhất.

Câu chuyện Nguyễn Đình Thi vì vậy không chỉ là câu chuyện của một nghệ sĩ đa tài sống qua những năm tháng cách mạng và chiến tranh. Nó còn gợi ra giá trị của việc biến những điều lớn và trừu tượng thành những hình thức con người có thể nhìn thấy, nghe thấy và cảm nhận được. Trong công việc cũng vậy, một mục tiêu càng lớn càng cần được chia thành những dấu hiệu cụ thể. Khi biết chính xác mình muốn tạo ra thay đổi gì, chúng ta mới có thể chọn đúng hoạt động để thực hiện và biết được sau cùng công việc của mình có thực sự tạo ra thay đổi hay chỉ đơn giản là đã hoàn thành đủ những phần ghi trong kế hoạch.