Nguyễn Đình Ưu – người giữ lại buổi quân Pháp rời bốt Hàng Đậu

Chiều ngày 9 tháng 10 năm 1954, những người lính Pháp cuối cùng rút qua cầu Long Biên xuống Hải Phòng. Tại bốt Hàng Đậu, một vị trí từng được quân Pháp sử dụng để kiểm soát khu vực phía bắc khu phố cổ, cuộc chuyển giao cũng đang diễn ra. Giữa thời khắc một chế độ chiếm đóng rời khỏi Hà Nội, Nguyễn Đình Ưu nâng máy ảnh và bấm nút.

Khoảnh khắc ấy chỉ tồn tại trong một phần rất nhỏ của giây. Nhưng nhờ tấm phim của ông, nó đã ở lại với lịch sử.

Nguyễn Đình Ưu sinh năm 1918 tại Hải Phòng. Trước khi cầm máy ảnh, ông làm nghề vẽ truyền thần—một công việc đòi hỏi khả năng quan sát khuôn mặt, ánh mắt và những nét riêng của từng con người. Chính sự rèn luyện ấy về sau giúp ông nhận ra cái thần của nhân vật giữa những hoàn cảnh luôn vận động.

Ông tham gia hoạt động cách mạng từ những năm 1940 và vào quân đội năm 1946. Chiếc máy ảnh đưa người thanh niên đất Cảng đến một con đường đặc biệt: vừa là người lính, vừa là người ghi chép chiến tranh bằng hình ảnh.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, điều kiện tác nghiệp của một phóng viên ảnh hết sức thiếu thốn. Máy ảnh và phim đều hiếm. Không có màn hình để kiểm tra ngay sau khi chụp; một lần bấm máy sai có thể khiến khoảnh khắc biến mất vĩnh viễn. Phim phải được giữ khỏi ẩm, khỏi nước và những va đập trên đường hành quân. Người chụp ảnh còn phải tìm cách tráng phim, in ảnh giữa chiến khu trước khi chuyển tác phẩm về cơ quan báo chí.

Nguyễn Đình Ưu vừa tham gia chiến đấu, vừa chụp ảnh phục vụ công tác tuyên truyền và địch vận. Ống kính của ông hướng đến bộ đội, dân công, người lao động và những sinh hoạt bình dị phía sau trận tuyến. Trong ảnh của ông, lịch sử không chỉ được tạo nên bởi các trận đánh. Nó còn hiện diện trong dáng đi, ánh mắt và công việc hằng ngày của những con người bình thường.

Khi Chiến dịch Điện Biên Phủ bước vào giai đoạn cuối, Nguyễn Đình Ưu cùng một số nhà nhiếp ảnh, quay phim thuộc thê đội thứ hai lên mặt trận. Những người làm điện ảnh và nhiếp ảnh có mặt tại chiến trường khi ấy chỉ đếm trên đầu ngón tay. Họ phải đi cùng bộ đội qua đường núi, chịu bom phá và tìm vị trí tác nghiệp gần nơi chiến sự diễn ra.

Những tấm phim được thực hiện tại Điện Biên Phủ trở thành một phần của kho tư liệu hình ảnh đặc biệt về chiến dịch. Chúng giúp các thế hệ sau không chỉ đọc những con số hay diễn biến quân sự, mà còn có thể nhìn thấy chiến hào, gương mặt người lính và không gian của chiến trường đã làm thay đổi cục diện chiến tranh Đông Dương.

Sau Hiệp định Genève, Hà Nội bước vào những ngày chuẩn bị tiếp quản. Theo thỏa thuận, quân đội Pháp phải rút khỏi thành phố, trong khi lực lượng của ta lần lượt tiếp nhận các vị trí trọng yếu. Đây là một cuộc chuyển giao đòi hỏi sự tổ chức chặt chẽ: vừa bảo đảm an toàn cho nhân dân, vừa bảo vệ công sở, tài sản và các công trình của thành phố.

Ngày 9 tháng 10 năm 1954, các đơn vị quân Pháp rời những vị trí cuối cùng. Nguyễn Đình Ưu có mặt tại bốt Hàng Đậu và chụp cảnh quân viễn chinh rút khỏi nơi này. Tấm ảnh không có tiếng súng hay cảnh giao tranh dữ dội. Sức nặng của nó nằm ở chính sự kết thúc: những người lính của đội quân chiếm đóng đang bước ra khỏi một đồn bốt giữa Thủ đô Việt Nam.

Phía sau họ là bốt Hàng Đậu với những ô cửa hẹp và bức tường dày. Phía trước là con đường rút xuống Hải Phòng. Chỉ một ngày sau, sáng 10 tháng 10, các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam tiến vào tiếp quản Hà Nội trong cờ hoa và sự chào đón của người dân.

Bởi vậy, bức ảnh của Nguyễn Đình Ưu giống như dấu chấm cuối cùng của một chương lịch sử. Nó ghi lại thời khắc ngay trước ngày đoàn quân chiến thắng trở về, khi quyền kiểm soát Thủ đô đang thực sự được trao lại cho người Việt Nam.

Sau năm 1954, Nguyễn Đình Ưu tiếp tục làm phóng viên ảnh của Báo Quân đội nhân dân. Sáu năm sau ngày tiếp quản Hà Nội, ông nhận nhiệm vụ chụp một chân dung nữ dân quân để đăng báo nhân kỷ niệm 15 năm Quốc khánh.

Mùa hè năm 1960, một tiểu đoàn nữ dân quân được tập trung tại sân bay Bạch Mai để luyện tập cho cuộc diễu hành. Nguyễn Đình Ưu mang theo chiếc máy Rolleiflex có tiêu cự ngắn và dành gần một tháng quan sát đội hình dưới nắng nóng. Ông không tìm kiếm một dáng đứng được sắp đặt trong phòng chụp. Ông chờ hình ảnh tự nhiên xuất hiện khi các nữ dân quân đang hành tiến.

Một buổi sáng, khi đội hình đi qua, ông bấm liên tiếp ba kiểu. Ở tấm thứ ba, ống kính bắt được Minh Nguyệt, một nữ dân quân người làng Láng. Cô chít khăn mỏ quạ, mặc áo nâu, thắt đai gọn gàng và mang súng trên vai. Gương mặt trẻ trung nhưng nghiêm nghị; dáng đi mềm mại mà vững vàng.

Bức ảnh được công bố vào tháng 9 năm 1960 với tên gọi giản dị: Nữ dân quân. Hình ảnh Minh Nguyệt nhanh chóng vượt khỏi phạm vi của một tờ báo. Cô trở thành hình tượng tiêu biểu cho những phụ nữ miền Bắc vừa lao động, vừa tham gia xây dựng lực lượng bảo vệ quê hương.

Bốn mươi năm sau lần bấm máy ấy, vào cuối thu năm 2000, Nguyễn Đình Ưu mới có dịp gặp lại người nữ dân quân trong ảnh. Thời gian đã làm thay đổi cả người chụp lẫn nhân vật, nhưng tấm ảnh vẫn giữ nguyên buổi sáng năm 1960.

Năm 2001, Nguyễn Đình Ưu được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật trong lĩnh vực nhiếp ảnh với hai tác phẩm Nữ dân quân và Quân viễn chinh Pháp rút khỏi đồn cảnh sát Hàng Đậu. Ông qua đời một năm sau đó, vào năm 2002.

Hai bức ảnh nổi tiếng của Nguyễn Đình Ưu ghi lại hai trạng thái khác nhau của đất nước. Một tấm là hình ảnh đội quân thực dân rời khỏi Hà Nội. Tấm còn lại là một phụ nữ Việt Nam trẻ trung, bình thản bước tới với khẩu súng trên vai. Đặt cạnh nhau, chúng giống như sự chuyển động từ ngày giành lại Thủ đô đến những năm tháng xây dựng và bảo vệ miền Bắc.

Nguyễn Đình Ưu không đứng trên lễ đài của những sự kiện ông chụp. Phần lớn thời gian, người phóng viên lặng lẽ ở phía sau chiếc máy ảnh. Nhưng nhờ sự có mặt đúng lúc và ý thức gìn giữ sự thật của ông, một phần lịch sử đã không trôi qua vô hình.