NGUYỄN DU – KHI MỘT CON NGƯỜI ĐƯỢC NHÌN THẤY SAU NHỮNG ÁNH MẮT CỦA THẾ GIAN

NGUYỄN DU – KHI MỘT CON NGƯỜI ĐƯỢC NHÌN THẤY SAU NHỮNG ÁNH MẮT CỦA THẾ GIAN

Có những con người đi qua lịch sử bằng những chiến công khiến người đời phải nhớ tên. Nhưng cũng có những con người chẳng cầm gươm ra trận, chẳng dựng cờ khởi nghĩa, lại khiến hậu thế không thể quên bởi họ đã nhìn thấy nỗi đau mà cả một thời đại cố tình ngoảnh mặt. Nguyễn Du là một con người như thế. Ông sinh ra vào cuối thế kỷ XVIII, trong một thời đại mà những biến động của lịch sử liên tiếp cuốn phăng số phận con người. Nhà Lê suy tàn, Tây Sơn nổi lên rồi nhà Nguyễn thành lập; những triều đại thay nhau đổi ngôi, nhưng ở dưới đáy của những cuộc đổi thay ấy vẫn là những con người nhỏ bé phải tự mình gánh lấy những mất mát mà họ không hề lựa chọn. Có lẽ chính vì đã sống giữa một thời đại quá nhiều biến động nên Nguyễn Du hiểu hơn ai hết rằng, phía sau hai chữ “số phận” đôi khi không phải là định mệnh, mà là những bàn tay của xã hội đang âm thầm đẩy một con người về phía tận cùng của đau khổ.

Nguyễn Du từng trải qua những năm tháng lưu lạc, chứng kiến cảnh đời đổi thay và mang trong mình nỗi day dứt về kiếp người. Nhưng điều khiến ông trở nên khác biệt không chỉ là tài năng của một thi nhân. Đó là khả năng cúi xuống trước những con người mà xã hội thường đứng từ trên cao để phán xét. Khi viết Truyện Kiều, Nguyễn Du không chọn kể câu chuyện về một người con gái có cuộc đời bình yên. Ông chọn Thúy Kiều – một người tài sắc, giàu tình nghĩa, nhưng hết lần này đến lần khác bị hoàn cảnh xô đẩy, bị đồng tiền và quyền lực chà đạp, bị những chuẩn mực khắc nghiệt của xã hội phong kiến dồn vào những lựa chọn mà nàng vốn không muốn. Kiều bán mình để cứu cha, rồi bị lừa, bị đẩy vào chốn lầu xanh, bị ép buộc hết lần này đến lần khác. Người đời có thể nhìn thấy những gì xảy đến với nàng và gọi đó là “bạc mệnh”. Nhưng Nguyễn Du lại nhìn sâu hơn. Ông không hỏi: “Vì sao nàng không giữ được mình?” Ông đau đớn hỏi thay cho nàng: “Tại sao một con người lương thiện lại phải chịu tất cả những điều ấy?”

Đó chính là lúc ngòi bút Nguyễn Du trở nên sắc hơn bất kỳ lời lên án nào. Bởi ông không chỉ kể nỗi đau của Thúy Kiều, ông đưa người đọc đứng trước một xã hội nơi đồng tiền có thể mua được danh dự, quyền lực có thể quyết định số phận, còn một người phụ nữ dù tài hoa đến đâu vẫn có thể bị xem như món hàng để trao đổi. Cái đáng sợ không chỉ nằm ở những kẻ trực tiếp làm tổn thương Kiều, mà còn nằm ở cả một trật tự đã khiến những điều phi lý ấy trở thành chuyện có thể xảy ra. Một xã hội có thể bắt một cô gái hy sinh tuổi trẻ để cứu gia đình, rồi lại quay sang phán xét nàng vì những vết thương mà chính xã hội ấy gây ra. Người ta dễ dàng nhìn thấy một người đã ngã xuống, nhưng lại hiếm khi tự hỏi ai đã đẩy họ xuống.

Nguyễn Du đã khóc cho Kiều, nhưng tiếng khóc ấy chưa bao giờ chỉ dành cho một người con gái. “Đau đớn thay phận đàn bà , Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung.” Hai câu thơ ấy đau bởi nó không còn là câu chuyện của riêng Thúy Kiều. Đằng sau nàng là biết bao người phụ nữ từng sinh ra trong một xã hội mà cuộc đời họ có thể được quyết định bởi gia đình, bởi lễ giáo, bởi đồng tiền, bởi một lời phán xét của người đời. Họ có thể tài giỏi nhưng không được tự quyết. Họ có thể yêu nhưng không được lựa chọn. Họ có thể sống tử tế cả đời nhưng chỉ cần một lần bị xã hội gắn cho một cái tên, mọi điều tốt đẹp trước đó cũng có thể bị phủ nhận. Nguyễn Du đã không quay mặt đi trước những con người ấy. Ông đưa họ vào văn chương, trả lại cho họ một điều mà cuộc đời đã nhiều lần lấy mất: quyền được nhìn nhận như một con người.

Có lẽ vì thế mà điều làm tôi ám ảnh nhất khi đọc Nguyễn Du không phải là những đoạn đời Kiều đau khổ, mà là ánh mắt của những người đứng xung quanh nàng. Bởi một con người có thể chịu đựng được một biến cố, nhưng thật khó để sống khi cả thế gian cùng nhìn mình bằng một ánh mắt đã định sẵn. Ngày ấy, ánh mắt ấy có thể là ánh mắt của lễ giáo, của đồng tiền, của những định kiến về người phụ nữ. Ngày hôm nay, nó có thể mang một hình dạng khác: một tiếng cười bật ra giữa đám đông, một cái nhìn soi mói, một câu nói tưởng như đùa cợt nhưng đủ khiến một người muốn thu mình lại, giấu đi một phần con người mà họ vốn không làm gì sai để phải xấu hổ. Có những người không làm tổn thương ai, chỉ đơn giản là họ khác với điều số đông quen nhìn thấy. Và đôi khi, điều đau đớn nhất không phải là bị ghét bỏ, mà là phải học cách im lặng về chính mình chỉ để được bình yên.

Nguyễn Du sống cách chúng ta hàng trăm năm, ông không thể biết thế giới hôm nay sẽ có những hình dáng như thế nào. Nhưng lòng thương người trong tác phẩm của ông vẫn có thể đi qua thời gian bởi con người, dù ở bất cứ thời đại nào, vẫn có một nỗi đau giống nhau: nỗi đau khi bị người khác định nghĩa thay cho chính mình. Đọc Nguyễn Du, tôi hiểu rằng nhân đạo không chỉ là thương một người khi họ bất hạnh. Nhân đạo còn là biết dừng lại trước khi phán xét, biết hỏi một câu trước khi kết tội, biết nhìn thấy một con người trước khi nhìn thấy những điều khiến họ khác với mình.

Và có lẽ, đó cũng là điều xã hội cần học lại từ Nguyễn Du. Chúng ta thường tự hào rằng thời đại hôm nay đã văn minh hơn, con người đã có nhiều quyền lựa chọn hơn. Nhưng nếu một người vẫn phải cúi đầu trước ánh mắt của đám đông, nếu một người vẫn bị đánh giá chỉ vì họ không giống số đông, nếu chúng ta vẫn dễ dàng cười trên sự khác biệt của người khác mà không biết phía sau nụ cười ấy là bao nhiêu đêm một người đã tự hỏi liệu mình có nên trở thành một người khác hay không, thì có lẽ chúng ta vẫn chưa thật sự bước ra khỏi những chiếc bóng của quá khứ. Bởi một xã hội văn minh không được đo bằng việc nó nói những lời đẹp đẽ đến đâu, mà bằng cách nó đối xử với những người yếu thế và khác biệt như thế nào.

Nguyễn Du từng viết: “Thiện căn ở tại lòng ta , Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.” Sau tất cả những biến động của lịch sử, sau những cuộc đời bị vùi dập và những con người bị đẩy ra bên lề, ông vẫn đặt chữ “tâm” ở nơi cao nhất. Có lẽ bởi ông hiểu một điều mà đôi khi chúng ta quên mất: tài năng có thể khiến một người được ngưỡng mộ, tiền bạc có thể khiến một người được kính nể, quyền lực có thể khiến người khác cúi đầu, nhưng chỉ có lòng thương người mới khiến một con người thực sự trở nên tử tế.

Tôi nghĩ về Nguyễn Du, rồi nghĩ về Thúy Kiều, và cuối cùng lại nghĩ về những con người đang sống quanh mình. Có thể họ không cần chúng ta cứu lấy cuộc đời họ. Có thể điều họ cần chỉ là một ánh mắt không phán xét, một lời nói không làm đau, một khoảng trời đủ rộng để họ được sống mà không phải xin phép bất kỳ ai. Bởi suy cho cùng, mỗi con người chỉ có một cuộc đời để sống. Không ai nên bị buộc phải trở thành một phiên bản vừa vặn với ánh mắt của người khác chỉ để được công nhận là xứng đáng tồn tại.

Nguyễn Du đã để lại cho dân tộc một Truyện Kiều bất tử, nhưng có lẽ điều còn sống lâu hơn cả những câu thơ là câu hỏi ông âm thầm đặt vào lòng mỗi thế hệ: khi đứng trước một con người đang chịu đau khổ, ta sẽ chọn phán xét họ, hay chọn nhìn thấy họ? Nếu một ngày nào đó chúng ta có thể thôi nhìn người khác bằng những cái tên, những định kiến và những khuôn mẫu có sẵn, để nhìn họ bằng chính đôi mắt của lòng người, thì có lẽ lúc ấy, tiếng khóc của Nguyễn Du từ hơn hai trăm năm trước mới thật sự được trả lời. Bởi điều một con người cần nhất trong cuộc đời này, đôi khi chẳng phải là được tất cả mọi người yêu thương, mà chỉ là được sống như chính mình mà không phải cúi đầu trước ánh mắt của thế gian.