NGUYỄN ĐỨC CẢNH – NGƯỜI CỘNG SẢN CỦA ĐẤT CẢNG

Có những con người đi vào lịch sử không phải bởi họ đã sống một cuộc đời thật dài, mà bởi trong quãng đời ngắn ngủi ấy, họ đã kịp để lại những dấu ấn không thể xóa nhòa. Nguyễn Đức Cảnh là một người như thế. Ông sinh ngày 2/2/1908 tại làng Diêm Điền, huyện Thụy Anh, nay thuộc huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình, trong một gia đình nhà Nho nghèo có truyền thống yêu nước. Sinh ra trong hoàn cảnh đất nước còn nằm dưới ách thống trị của thực dân Pháp, Nguyễn Đức Cảnh sớm chứng kiến những bất công trong xã hội và nhanh chóng tìm đến con đường hoạt động cách mạng. Từ một thanh niên còn rất trẻ, ông từng bước trở thành một trong những người có vai trò quan trọng trong phong trào công nhân và phong trào cách mạng Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX.

Những năm tuổi trẻ của Nguyễn Đức Cảnh gắn liền với Hải Phòng – một thành phố cảng, một trung tâm công nghiệp quan trọng ở Bắc Kỳ lúc bấy giờ. Đây cũng là nơi tập trung đông đảo công nhân làm việc trong các nhà máy, bến cảng và cơ sở công nghiệp do người Pháp xây dựng. Trong môi trường ấy, ông nhận ra rằng công nhân không chỉ là những người lao động chịu nhiều áp bức, mà còn có khả năng trở thành một lực lượng xã hội quan trọng nếu được tập hợp và tổ chức. Từ đó, Nguyễn Đức Cảnh dành nhiều tâm sức cho việc tuyên truyền, vận động và tổ chức công nhân.

Đầu tháng 4/1929, Nguyễn Đức Cảnh tham gia thành lập chi bộ cộng sản đầu tiên ở Hải Phòng. Đến tháng 6 cùng năm, ông tham gia thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng ở Bắc Kỳ và giữ vai trò trong tổ chức Đảng tại Hải Phòng. Những hoạt động này diễn ra trong bối cảnh phong trào cách mạng đang có những chuyển biến mạnh mẽ, các tổ chức cộng sản lần lượt ra đời và tìm cách xây dựng cơ sở trong công nhân, thanh niên và các tầng lớp nhân dân.

Một trong những dấu ấn lớn nhất của Nguyễn Đức Cảnh gắn với phong trào công nhân. Ngày 28/7/1929, tại Hà Nội, ông chủ trì Hội nghị đại biểu thành lập Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ và được bầu làm Hội trưởng lâm thời. Đây là tổ chức có ý nghĩa quan trọng đối với lịch sử phong trào công nhân và Công đoàn Việt Nam, được xem là tiền thân của tổ chức Công đoàn Việt Nam ngày nay.

Nhưng với Nguyễn Đức Cảnh, tổ chức công nhân không chỉ là một cái tên hay một cơ cấu trên giấy. Ông trực tiếp đi vào đời sống của người lao động, tìm hiểu hoàn cảnh của họ và vận động họ tham gia đấu tranh. Hải Phòng khi ấy có một lực lượng công nhân đông đảo, làm việc trong những điều kiện nặng nhọc và chịu nhiều bất công. Chính tại thành phố Cảng, Nguyễn Đức Cảnh từng bước xây dựng cơ sở cách mạng, gắn hoạt động của tổ chức Đảng với phong trào công nhân. Sau này, ông trở thành Bí thư đầu tiên của Đảng bộ Hải Phòng, một trong những người đặt nền móng cho tổ chức Đảng tại thành phố trong những năm đầu đầy khó khăn.

Năm 1930, Nguyễn Đức Cảnh tham dự Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam tại Hương Cảng, Trung Quốc. Sau khi Đảng ra đời, ông được giao nhiều trọng trách trong tổ chức Đảng. Tại Hải Phòng, ông tiếp tục xây dựng cơ sở và lãnh đạo phong trào công nhân. Tháng 4/1930, Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam thành phố Hải Phòng được thành lập và Nguyễn Đức Cảnh trực tiếp làm Bí thư. Sau đó, ông được giao nhiệm vụ làm Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ.

Nhìn lại chặng đường ấy, điều đáng chú ý là Nguyễn Đức Cảnh khi đó vẫn còn rất trẻ. Ông sinh năm 1908, nhưng chỉ trong hơn hai mươi năm đầu của cuộc đời, ông đã trải qua những bước chuyển rất lớn: từ một thanh niên yêu nước trở thành người hoạt động cách mạng, từ việc vận động công nhân đến tham gia xây dựng tổ chức Đảng, rồi giữ những trọng trách quan trọng trong phong trào cách mạng.

Nhưng con đường ấy cũng đồng nghĩa với việc ông luôn phải đối mặt với sự truy bắt của chính quyền thực dân.

Năm 1931, Nguyễn Đức Cảnh bị thực dân Pháp bắt tại Vinh. Từ đây, cuộc đời người chiến sĩ cách mạng trẻ tuổi bước sang những tháng ngày trong nhà tù. Những người bắt ông có thể giam giữ một con người, nhưng không dễ dàng khuất phục được ý chí của người đã lựa chọn con đường hoạt động cách mạng.

Trong thời gian bị giam cầm, Nguyễn Đức Cảnh vẫn tiếp tục suy nghĩ về phong trào công nhân. Đặc biệt, trong xà lim tử tù tại Hỏa Lò, ông đã tập trung viết cuốn “Công nhân vận động” để trao lại cho tổ chức. Một người đang đứng trước án tử hình vẫn dành những ngày cuối cùng của mình để viết về phong trào công nhân. Chi tiết ấy cho thấy công việc mà ông theo đuổi không chỉ là một nhiệm vụ nhất thời, mà đã trở thành một phần trong cuộc đời ông.

Sau thời gian bị giam giữ, thực dân Pháp đưa Nguyễn Đức Cảnh về Hải Phòng. Ngày 31/7/1932, chúng thi hành án tử hình đối với ông và đồng chí Hồ Ngọc Lân trước cửa Đề lao Hải Phòng, khi Nguyễn Đức Cảnh mới 24 tuổi.

Hai mươi bốn tuổi.

Một độ tuổi mà với nhiều người, cuộc đời có lẽ mới chỉ bắt đầu.

Nhưng Nguyễn Đức Cảnh đã không còn cơ hội bước tiếp.

Ông để lại phía sau một cuộc đời ngắn ngủi, nhưng trong cuộc đời ấy có những năm tháng hoạt động cách mạng sôi nổi, có phong trào công nhân Hải Phòng, có sự ra đời của Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ và có những đóng góp vào quá trình thành lập, xây dựng tổ chức Đảng trong những năm đầu tiên.

Có lẽ vì thế mà Hải Phòng vẫn giữ một vị trí đặc biệt trong câu chuyện về Nguyễn Đức Cảnh.

Ngày nay, tại Hải Phòng có Nhà tưởng niệm đồng chí Nguyễn Đức Cảnh, một di tích lịch sử cấp quốc gia được xây dựng để tưởng niệm ông. Khu di tích lưu giữ những tư liệu, hiện vật liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Đức Cảnh, đồng thời gắn với lịch sử phong trào công nhân và tổ chức Công đoàn.

Tên tuổi ông cũng được nhắc đến tại nhiều địa điểm của thành phố. Tượng đài Nguyễn Đức Cảnh được đặt tại Cung Văn hóa Lao động Hữu nghị Việt – Tiệp, nơi người dân và công nhân Hải Phòng đến tưởng niệm. Trong những dịp kỷ niệm, các thế hệ cán bộ, đoàn viên, công nhân và người dân thành phố vẫn tổ chức dâng hương để tưởng nhớ người Bí thư đầu tiên của Thành ủy Hải Phòng.

Điều đáng nhớ về Nguyễn Đức Cảnh không chỉ nằm ở những chức vụ ông từng đảm nhiệm. Nếu chỉ đọc một danh sách chức vụ, người ta có thể thấy một nhà hoạt động cách mạng với nhiều trọng trách. Nhưng đằng sau những dòng chữ ấy là một người trẻ đã dành phần lớn tuổi thanh xuân của mình cho một con đường đầy nguy hiểm.

Ông đã lựa chọn đi vào nơi có những người công nhân đang chịu áp bức.

Ông lựa chọn xây dựng tổ chức giữa sự truy lùng của chính quyền thực dân.

Ông lựa chọn tiếp tục viết về phong trào công nhân ngay cả khi đang ở trong xà lim tử tù.

Và cuối cùng, ông lựa chọn giữ vững con đường của mình cho đến khi hy sinh.

Có một điều rất đặc biệt khi nhìn lại cuộc đời Nguyễn Đức Cảnh: ông mất khi mới 24 tuổi, nhưng những công việc ông khởi xướng và tham gia đã tiếp tục được các thế hệ sau kế thừa.

Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ ngày ấy đã trở thành một dấu mốc trong lịch sử Công đoàn Việt Nam. Phong trào công nhân mà ông góp phần xây dựng tiếp tục phát triển. Hải Phòng – thành phố mà ông từng hoạt động – cũng trở thành một trong những trung tâm công nghiệp, cảng biển quan trọng của đất nước.

Và tại chính thành phố ấy, tên tuổi Nguyễn Đức Cảnh vẫn được nhắc lại.

Không phải chỉ để kể về một người đã hy sinh.

Mà để nhắc về một thế hệ thanh niên Việt Nam bước vào lịch sử khi tuổi đời còn rất trẻ.

Những người như Nguyễn Đức Cảnh không có cơ hội sống một cuộc đời bình thường. Họ không có những năm tháng dài để lựa chọn một nghề nghiệp ổn định, xây dựng gia đình hay tận hưởng tuổi trẻ. Lịch sử đã đặt họ vào một thời đại mà mỗi người phải lựa chọn mình sẽ đứng ở đâu trước vận mệnh đất nước.

Nguyễn Đức Cảnh đã lựa chọn con đường cách mạng.

Và ông đi trên con đường ấy cho đến cuối cùng.

Ngày nay, khi đứng giữa một Hải Phòng đang phát triển mạnh mẽ, thật khó hình dung thành phố này hơn chín mươi năm trước từng là một trung tâm công nghiệp thuộc địa, nơi phong trào công nhân diễn ra trong điều kiện hết sức khó khăn. Càng khó hình dung một người thanh niên mới ngoài hai mươi tuổi lại có thể dành trọn những năm tháng ấy để xây dựng tổ chức và vận động công nhân.

Nhưng lịch sử đã ghi lại.

Và những di tích còn lại giúp chúng ta có cơ hội nhìn về quá khứ.

Có thể hôm nay chúng ta không còn nhìn thấy người thanh niên Nguyễn Đức Cảnh bước qua những con phố Hải Phòng năm xưa.

Không còn nghe tiếng ông nói chuyện với công nhân.

Không còn thấy những cuộc họp bí mật trong những ngày phong trào cách mạng còn non trẻ.

Nhưng những gì ông để lại vẫn hiện diện qua những trang tư liệu, những di tích và ký ức của các thế hệ.

Một người con của đất nước.

Một người lãnh đạo của phong trào công nhân.

Một trong những người tham gia thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.

Bí thư đầu tiên của Đảng bộ Hải Phòng.

Người sáng lập Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ.

Và trên hết, một người đã dành tuổi trẻ của mình cho những điều mà ông tin là đúng.

Nguyễn Đức Cảnh hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Nhưng có những cuộc đời không được đo bằng số năm đã sống.

Có những cuộc đời được đo bằng những gì đã để lại.

Với Nguyễn Đức Cảnh, đó là dấu ấn trong lịch sử phong trào công nhân, trong lịch sử Công đoàn Việt Nam và trong những trang đầu của lịch sử Đảng bộ Hải Phòng.

Vì thế, giữa một thành phố Cảng hôm nay đang từng ngày đổi thay, câu chuyện về Nguyễn Đức Cảnh vẫn còn được kể.

Không phải để biến quá khứ thành một câu chuyện xa xôi.

Mà để những người đang sống trong hiện tại hiểu rằng, có những con người đã từng bước qua tuổi trẻ của mình trong những năm tháng vô cùng khắc nghiệt để mở đường cho những thế hệ sau.

Và ở Hải Phòng, một trong những cái tên như thế là Nguyễn Đức Cảnh – người cộng sản của đất Cảng, người đã gửi lại tuổi thanh xuân của mình cho lịch sử.