Nguyễn Đức Cảnh và quãng đời hoạt động tại Nghệ An

Lúc bấy giờ, cơ quan xử ủy Trung Kỳ đóng tại Phủ Hưng Nguyên. Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh làm việc tại nhà riêng đồng chí Uông Nhật Vượng ở làng Đức Thịnh (nay thuộc Xã Hưng Lộc – Thành phố Vinh) và tạm trú ở nhiều nhà dân, trong đó có gia đình ông Nguyễn Trọng Hộ thuộc làng Yên Dũng Thượng (nay thuộc Phường Hưng Dũng – Thành phố Vinh). Cơ quan Xứ ủy phải hoạt động rất bí mật trong sự đùm bọc, che chở của các chi bộ Đảng và quần chúng cách mạng địa phương.

Một tháng trước khi Nguyễn Đức Cảnh về Nghệ An, cao trào cách mạng ở đây đã phát triển lên đỉnh cao với việc hình thành các vùng Xô Viết rộng lớn; đồng thời cũng là thời điểm bọn thống trị bắt đầu tiến hành cuộc khủng bố trắng dã man tàn khốc. Âm mưu của chúng là ra sức "làm cỏ" Nghệ Tĩnh với câu thề độc địa của Tôn Thất Đàn, Thượng Thư Bộ hình Triều đình Huế: "Hữu Nghệ Tĩnh bất phú, vô Nghệ Tĩnh bất cần" (có Nghệ Tĩnh không giàu, không có Nghệ Tĩnh cũng không nghèo), hàm ý là cứ mặc sức phá sạch, giết sạch, có chết hết dân Nghệ Tĩnh cũng không sao.

Từ giữa tháng 9 năm 1930, thực dân Pháp đã điều đến Nghệ Tĩnh cả một lực lượng, vũ trang khá lớn, gồm đủ các loại lính khố xanh, khố đỏ, lê dương. Khó mà kể hết những hành động khủng bố dã man của địch trên đất Nghệ Tĩnh. Louis Marty, Giám đốc Sở Liêm Phóng Đông Dương đã phải thừa nhận: "Trong 70 năm trời thống trị, chưa bao giờ chúng ta phải đàn áp đến như thế!".

Từ tháng 1 năm 1931, khi Nguyễn Khoa Kỳ vừa nhậm chức Tổng đốc Nghệ An, y đã bày trò mới là "rước cờ vàng" và phát triển "thẻ quy thuận" nhằm lừa phỉnh, ép buộc cán bộ, đảng viên và quần chúng cách mạng "quy thuận" chính phủ bảo hộ.

Trước tình hình đó, Xứ ủy Trung kỳ đã chỉ đạo các cấp bộ Đảng phối hợp với việc đấu tranh chống khủng bố với việc chống đầu thú, vạch mặt của địch, uốn nắn những biểu hiện hữu khuynh hoặc manh động tả khuynh trong biểu tình, đấu tranh… Công tác tư tưởng lúc bấy giờ được đặc biệt chú trọng. Nguyễn Đức Cảnh được bầu là Ủy viên thường vụ Xứ ủy Trung kỳ, phụ trách tuyên huấn. Mang bí danh là "Trinh", là "Bé Con", với dáng người thon nhỏ, nhanh nhẹn, đôi mắt to, sáng ngời, Nguyễn Đức Cảnh đã ngày đêm lăn lộn với phong trào, đi sâu đi sát đời sống quần chúng để chỉ đạo cụ thể việc chống lại âm mưu thủ đoạn xảo quyệt của địch, bảo vệ thành quả Xô Viết.

Nguyễn Đức Cảnh đã cùng với Nguyễn Phong Sắc (tức Thịnh), Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Xứ ủy Trung kỳ, thường xuyên mở các lớp huấn luyện để nâng cao trình độ chính trị, văn hóa cho cán bộ xuất thân thành phần công nhân, nông dân và dân nghèo thành thị.

Lúc bấy giờ, tại cơ quan Xứ ủy, từ in ấn, họp hành, huấn luyện đều hết sức bí mật, thường phải hoạt động trong buồng kín, ban ngày phải vạch mái tranh để lấy ánh sáng, còn ban đêm phải thắp nến và che kín không cho ánh sáng lọt ra ngoài. Trong điều kiện như vậy, Nguyễn Đức Cảnh vẫn thường xuyên viết bài và phụ trách các tờ báo của Xứ ủy; đồng thời tích cực giúp đỡ các Tỉnh ủy, huyện ủy duy trì và phát triển các tờ báo Đảng. Có thể nói đây là thành tích nổi bật của Nguyễn Đức Cảnh trong thời điểm ấy. Quả thật chưa bao giờ, ở Nghệ Tĩnh lại xuất hiện nhiều báo chí cách mạng như trong thời kỳ Xô Viết Nghệ Tĩnh, nhất là cuối năm 1930, đầu năm 1931. Xứ ủy có báo Người lao động, Công nông binh, Chỉ đạo, Vô sản, Tranh đấu.Tỉnh ủy Nghệ An có báo Tiến lên; tỉnh ủy Hà Tĩnh có báo Bôn Sơ Vích, Bước tới. Các huyện ủy Hưng Nguyên có báo Sản nghiệp; Nam đàn có báo Giác ngộ; Thanh Chương có báo Nhà quê; Anh Sơn có báo Gương Vô sản; Quỳnh Lưu có báo Tia sáng, Lao Động;Nghi Lộc có báo Dân Nghèo; Can Lộc có báo Tự cứu; Thạch Hà có báo Tiếng gọi; Đức Thọ có báo Cổ động; Cẩm Xuyên có báo Bước tới...

Hàng loạt báo chí xuất hiện trong thời kỳ Xô Viết Nghệ Tĩnh là một thứ vũ khí sắc bén của các Đảng bộ, đã góp phần đáng kể trong việc phổ biến tin tức, hướng dẫn phong trào, trang bị lý luận cho cán bộ, đảng viên, lên án tội ác của địch và đạp lại những luận điệu tuyên truyền xuyên tạc của chúng. Nghiên cứu nhiều số báo của các Huyện ủy, chúng ta không khỏi ngạc nhiên khi nhận thấy rằng, chất lượng các bài viết không thua kém bao nhiêu so với các tờ báo của Xứ ủy, Tỉnh ủy về cả nội dung và hình thức. Đó là kết quả của sự chỉ đạo của tập thể Xứ ủy, Tỉnh ủy và cố gắng của nhiều người viết, song chắc chắn là có phần đóng góp của Nguyễn Đức Cảnh, Ủy viên thường vụ Xứ ủy, đặc trách công tác tuyên huấn, người đã từng viết bài cho báo cáo Đồng lòng tranh đấu, Cờ đỏ, Tin tức ở Hải Phòng với các bút danh Trọng, Quý, Vũ và đã trực tiếp phụ trách báo Lao động cùng tạp chí Công hội đỏ của Công hội Bắc kỳ. Nguyễn Đức Cảnh còn hướng dẫn kỹ thuật in ấn cho cán bộ ấn loát của các cấp ủy (những năm 1926 – 1927, Nguyễn Đức Cảnh đã từng làm thợ sắp chữ ở nhà in Mạc Đình Tư – Hà Nội).

Từ đầu tháng 3 năm 1931 đến khoảng giữa tháng 4 năm 1931, Nguyễn Phong Sắc cùng Lê Mao vào Sài Gòn dự Hội nghị Trung ương do Tổng Bí thư Trần Phú chủ tọa, Nguyễn Đức Cảnh thay mặt Bí thư Xứ ủy quán xuyến mọi công việc lớn nhỏ của Xứ ủy Trung kỳ.

Chân dung đồng chí Nguyễn Đức Cảnh.

Vào một đêm cuối tháng 4 năm 1931, đồng chí Nguyễn Đức Cảnh đã bị Pháp bắt tại làng Yên Dũng Hạ (nay thuộc phường Bến Thủy – Thành phố Vinh).

Đời chiến đấu của Nguyễn Đức Cảnh còn tiếp tục hơn một năm nữa trong nhà tù đế quốc. Tuy tuổi đời mới 22, 23 nhưng Nguyễn Đức Cảnh đã trở thành một chiến sỹ cộng sản rắn rỏi, đã cùng Xứ ủy Trung kỳ chiến đấu gay go quyết liệt chống lại những hành động khủng bố dã man và âm mưu xảo quyệt của địch đối với tổ chức Đảng và quần chúng cách mạng ở Nghệ Tĩnh. Khi phạm sai lầm, khuyết điểm, đồng chí đã tự chỉ trích bôn sơ vích, không bi quan, dao động; lúc bị bắt, bị tù vẫn giữ khí tiết người cộng sản cho tới giờ bước lên máy chém.

Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh đã nêu một tấm gương sáng ngời về lập trường kiên định, về tác phong công nhân với nhiệt tình cháy bỏng, đức tính khiêm tốn giản dị và nghị lực phi thường của một người cộng sản chân chính.