NGUYỄN DUY DƯƠNG (THIÊN HỘ DƯƠNG) – THỦ LĨNH KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP Ở ĐỒNG THÁP MƯỜI
Nguyễn Duy Dương, thường được gọi là Thiên Hộ Dương, là một thủ lĩnh kháng chiến chống thực dân Pháp ở Nam Kỳ trong thế kỷ XIX. Một số tài liệu ghi tên ông là Võ Duy Dương. Ông hoạt động trong giai đoạn thực dân Pháp bắt đầu xâm lược và mở rộng chiếm đóng Nam Kỳ, khi nhiều cuộc khởi nghĩa của nhân dân Việt Nam nổ ra nhằm bảo vệ quê hương, đất nước.
Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng, mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam. Đến năm 1859, quân Pháp tiến công Gia Định và sau đó từng bước chiếm các tỉnh Nam Kỳ. Trước tình hình đó, nhiều sĩ phu, quan lại và nhân dân địa phương đứng lên kháng chiến. Trong số các thủ lĩnh nổi bật ở Nam Bộ có Trương Định, Nguyễn Trung Trực và Thiên Hộ Dương.
Nguyễn Duy Dương được biết đến là người có tài sản, có khả năng tập hợp lực lượng và tổ chức nghĩa quân. Ông từng chiêu mộ quân đồn điền, được triều đình nhà Nguyễn phong chức Thiên hộ, từ đó có tên gọi Thiên Hộ Dương. Khi thực dân Pháp mở rộng xâm lược Nam Kỳ, ông tham gia phong trào kháng chiến, phối hợp với các lực lượng chống Pháp và xây dựng căn cứ tại vùng Đồng Tháp Mười.
Tham gia phong trào kháng chiến chống Pháp
Trong những năm đầu Pháp xâm lược Nam Kỳ, Nguyễn Duy Dương tham gia tổ chức lực lượng chống Pháp, chiêu mộ nghĩa quân và góp sức vào việc chuẩn bị vũ khí, lương thực phục vụ kháng chiến. Theo các tư liệu lịch sử, ông có mối liên hệ với Trương Định và tham gia phong trào kháng chiến tại vùng Gò Công cùng các địa bàn lân cận. Sau khi lực lượng kháng chiến của Trương Định gặp nhiều khó khăn, Thiên Hộ Dương tiếp tục tổ chức lực lượng ở khu vực Đồng Tháp Mười.
Đồng Tháp Mười là vùng đất rộng lớn, có nhiều sông rạch, đầm lầy và địa hình phức tạp. Những điều kiện tự nhiên này tạo thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ, che giấu lực lượng và tổ chức các hoạt động tập kích. Thiên Hộ Dương đã dựa vào địa hình để củng cố hệ thống phòng thủ, tổ chức các đồn tiền tiêu và bố trí lực lượng nhằm ngăn chặn những cuộc tiến công của quân Pháp.
Xây dựng căn cứ kháng chiến ở Đồng Tháp Mười
Đồng Tháp Mười trở thành địa bàn hoạt động quan trọng của nghĩa quân Thiên Hộ Dương trong giai đoạn khoảng năm 1865–1866. Từ căn cứ này, nghĩa quân tổ chức các hoạt động chống Pháp, bảo vệ địa bàn và duy trì lực lượng kháng chiến tại vùng Nam Kỳ. Theo tư liệu về lịch sử kháng chiến ở Nam Bộ, căn cứ của ông được bố trí tại những vị trí có lợi về địa hình, với các tuyến đường thủy và đường bộ được kiểm soát để hạn chế sự xâm nhập của đối phương.
Hoạt động của nghĩa quân không chỉ dựa vào lực lượng chiến đấu mà còn cần sự hỗ trợ của người dân địa phương trong việc cung cấp lương thực, vận chuyển vật dụng và liên lạc giữa các khu vực. Sự tham gia của nhân dân góp phần duy trì hoạt động của căn cứ trong hoàn cảnh quân Pháp liên tục tổ chức các chiến dịch đàn áp phong trào kháng chiến.
Năm 1866, quân Pháp mở cuộc tiến công lớn vào căn cứ Đồng Tháp Mười. Nghĩa quân chiến đấu chống trả, nhưng trước ưu thế về lực lượng và vũ khí của đối phương, căn cứ dần bị phá vỡ. Sau thất bại này, phong trào kháng chiến do Thiên Hộ Dương lãnh đạo gặp nhiều khó khăn, buộc các lực lượng phải tìm cách phân tán và tiếp tục hoạt động ở những địa bàn khác.
Những năm cuối đời
Sau khi căn cứ Đồng Tháp Mười bị tiến công, Thiên Hộ Dương tiếp tục tìm cách duy trì lực lượng và tìm kiếm điều kiện để khôi phục hoạt động kháng chiến. Các tài liệu lịch sử có những khác biệt về diễn biến cuối đời và thời điểm ông mất. Một số nguồn ghi ông mất tích trên biển trong năm 1866 khi đi thuyền ra miền Trung; vì vậy, cần thận trọng khi khẳng định chính xác địa điểm và hoàn cảnh qua đời của ông.
Dù phong trào kháng chiến tại căn cứ Đồng Tháp Mười không giành được thắng lợi cuối cùng, hoạt động của Thiên Hộ Dương cho thấy nỗ lực duy trì cuộc đấu tranh chống Pháp ở Nam Kỳ sau khi thực dân Pháp mở rộng chiếm đóng. Việc tổ chức căn cứ, huy động nghĩa quân và dựa vào sự hỗ trợ của nhân dân đã góp phần làm nên dấu ấn của ông trong lịch sử kháng chiến Nam Bộ thế kỷ XIX.
Ý nghĩa lịch sử và việc đặt tên đường
Nguyễn Duy Dương, thường được biết đến với tên gọi Thiên Hộ Dương, là một trong những thủ lĩnh kháng chiến tiêu biểu ở Nam Kỳ trong giai đoạn đầu chống thực dân Pháp. Cuộc đời hoạt động của ông gắn với phong trào đấu tranh tại Gò Công và Đồng Tháp Mười, phản ánh tinh thần chống xâm lược của nhân dân Nam Bộ trong hoàn cảnh đất nước đứng trước nguy cơ mất chủ quyền.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, đường Nguyễn Duy Dương là tuyến đường thuộc khu vực Quận 5 trước đây, kéo dài từ đường Trần Phú đến đường Bà Hạt theo các tư liệu giới thiệu tên đường. Một tài liệu về lịch sử đường phố cho biết tuyến đường được đổi tên thành Nguyễn Duy Dương vào năm 1955. Việc đặt tên đường góp phần ghi nhớ một nhân vật gắn liền với phong trào kháng chiến chống Pháp ở Nam Bộ và giúp thế hệ sau tìm hiểu thêm về lịch sử đấu tranh của dân tộc.
