Nguyễn Hải Thần: Từ nhà chí sĩ Đông Du đến những khúc quanh lịch sử

Nguyễn Hải Thần (1869 – 1959), tên thật là Nguyễn Cẩm Giang (còn gọi là Vũ Hải Thu hay "ông Tú Đại Từ"), là một nhân vật lịch sử có cuộc đời dài gần một thế kỷ với nhiều thăng trầm và chuyển biến phức tạp. Xa quê hương từ thời trẻ để đi tìm đường cứu nước, ông đã trải qua hành trình từ một chí sĩ yêu nước trong phong trào Đông Du cho đến người đứng đầu tổ chức Việt Nam Cách mệnh Đồng minh Hội (Việt Cách) và giữ chức Phó Chủ tịch nước đầu tiên của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Sinh ra tại làng Đại Từ, tỉnh Hà Đông (nay thuộc Hà Nội), Nguyễn Hải Thần sớm đỗ Tú tài Hán học. Khi phong trào Đông Du do cụ Phan Bội Châu khởi xướng bùng nổ vào đầu thế kỷ XX, ông đã hưởng ứng nhiệt thành và sang Nhật Bản hoạt động chống thực dân Pháp. Sau khi phong trào Đông Du tan rã, ông tiếp tục ở lại Trung Quốc, tham gia Việt Nam Quang phục Hội và từng được đào tạo, giảng dạy chính trị tại Trường Võ bị Hoàng Phố nổi tiếng. Nhiều năm bôn ba nơi xứ người đã giúp ông gặt hái được uy tín lớn trong cộng đồng kiều bào và thiết lập mối quan hệ sâu rộng với các tướng lĩnh Trung Hoa Quốc dân Đảng.

Năm 1942, tại Liễu Châu (Trung Quốc), Nguyễn Hải Thần thành lập và trở thành lãnh tụ của Việt Nam Cách mệnh Đồng minh Hội (gọi tắt là Việt Cách) — một tập hợp gồm nhiều lực lượng cách mạng Việt Nam hoạt động lưu vong. Sau khi Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, ông trở về nước cùng thời điểm lực lượng quân Tưởng Giới Thạch tiến vào miền Bắc giải tỏa quân Nhật. Trong bối cảnh đất nước thúng thính thù trong giặc ngoài, nhằm thực hiện chính sách đại đoàn kết dân tộc và hòa hoãn với quân Tưởng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ Lâm thời đã mời ông tham gia bộ máy nhà nước. Tháng 3 năm 1946, ông được Quốc hội khóa I bầu làm Phó Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Tuy nhiên, sự hợp tác chính trị này diễn ra ngắn ngủi do những bất đồng sâu sắc về con đường phát triển dân tộc và xu hướng phụ thuộc vào thế lực bên ngoài của các lực lượng đối lập thời bấy giờ. Khi quân Tưởng Giới Thạch rút về nước theo Hiệp định Pháp - Hoa năm 1946, Nguyễn Hải Thần đã rời Việt Nam sang Trung Quốc và không còn giữ vai trò trong chính quyền cách mạng. Những năm cuối đời, ông sống lưu vong và qua đời tại Hồng Kông vào năm 1959, hưởng thọ 90 tuổi.

Cuộc đời của Nguyễn Hải Thần là bức tranh phản ánh sự phức tạp của lịch sử Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Khởi đầu với tấm lòng yêu nước nhiệt thành của một nhà nho tiến bộ, nhưng do hạn chế về tầm nhìn chính trị và sự phụ thuộc vào lực lượng ngoại bang trong giai đoạn quyết định, hành trình của ông đã để lại nhiều dấu ấn đầy tiếc nuối trên trang sử dân tộc.