NGUYỄN HIỀN — CẬU BÉ LÀM RẠNG DANH NƯỚC NAM

NGUYỄN HIỀN — CẬU BÉ LÀM RẠNG DANH NƯỚC NAM

Ở làng Dương A, vùng Thiên Trường xưa, có một cậu bé thường ngồi bên trang sách lâu hơn ngồi bên đồ chơi. Cậu tên là Nguyễn Hiền.

Nguyễn Hiền sinh năm 1235, quê ở làng Vương Miện, huyện Thượng Hiền, phủ Thiên Trường, lộ Sơn Nam; nay là thôn Dương A, xã Nam Thắng, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định. Ông mồ côi cha từ nhỏ, được mẹ cho theo học sư cụ chùa Hà Dương trong làng.

Cậu bé ấy có trí nhớ đặc biệt. Sách đọc qua thường nhớ, lời thầy giảng thường hiểu nhanh. Nhưng Nguyễn Hiền không phải một đứa trẻ chỉ biết ngồi yên bên nghiên mực. Cậu vẫn ham chơi, thích đánh khăng, thả diều và chơi cùng trẻ trong làng. Điều khác biệt là sau mỗi cuộc vui, cậu lại trở về với sách vở bằng một sự say mê bền bỉ.

Theo các tư liệu lưu truyền, năm mười một tuổi, tài năng của Nguyễn Hiền đã nổi tiếng. Có người tìm đến thử tài bằng một đề phú khó. Cậu bé ứng khẩu đối đáp mạch lạc, khiến người thử tài phải thán phục. Những câu chuyện như vậy được truyền lại qua nhiều đời, cho thấy người xưa nhìn thấy ở Nguyễn Hiền không chỉ trí nhớ, mà còn có năng lực suy luận và ứng đối rất nhanh.

Năm 1247, triều Trần mở khoa thi Đinh Mùi. Đây là khoa thi đầu tiên chính thức đặt danh hiệu Trạng nguyên. Trong số những người đỗ đầu, Nguyễn Hiền đứng ở vị trí cao nhất khi tuổi còn rất nhỏ. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia gọi ông là Khai quốc Trạng nguyên và là người đỗ Trạng nguyên trẻ tuổi nhất trong lịch sử khoa bảng Việt Nam. Một số nguồn ghi ông đỗ khi mười hai tuổi, một số nguồn tính theo cách khác là mười ba tuổi; điểm thống nhất là ông còn ở tuổi thiếu niên khi đỗ đầu khoa thi.

Khi vào cung yết kiến, nhà vua hỏi Nguyễn Hiền học ai. Cậu trả lời rằng mình tự học, khi gặp chữ nào chưa hiểu thì hỏi sư cụ ở chùa. Theo giai thoại, nhà vua nhận thấy vị Trạng nguyên còn nhỏ, lời ăn tiếng nói chưa đủ phép tắc nên cho ông về quê học lễ thêm ba năm rồi mới bổ dụng.

Nguyễn Hiền trở lại làng. Cậu tiếp tục đọc sách, giúp mẹ và vui chơi cùng trẻ nhỏ. Người đời có thể nghĩ một Trạng nguyên bị cho về quê sẽ buồn bã, nhưng với Nguyễn Hiền, quê hương lại là nơi ông tiếp tục học hỏi và trưởng thành.

Rồi một ngày, triều đình gặp một câu đố khó của sứ giả phương Bắc. Sứ giả đưa ra một chiếc vỏ ốc xoắn và sợi chỉ mảnh, thách người nước Nam xâu chỉ qua ruột ốc. Các quan trong triều chưa tìm được cách giải. Nhà vua nhớ đến Trạng Hiền và sai người về quê mời ông.

Theo giai thoại, Nguyễn Hiền không lập tức lên đường vì cho rằng lần trước vua trách ông chưa biết lễ, lần này triều đình cũng chưa làm đủ nghi thức đón một Trạng nguyên. Khi người đưa tin trở lại với nghi lễ đầy đủ, ông mới nhận lời về kinh.

Đến trước bài thơ đố chữ của sứ giả, Nguyễn Hiền chỉ nhìn qua rồi giải được nội dung. Bốn câu thơ nói về hai mặt trời, bốn ngọn núi, hai vị vua và bốn cái miệng. Tất cả đều gợi thành chữ “Điền”. Cách giải vừa thông minh vừa bình tĩnh ấy khiến triều đình giữ được thể diện, còn sứ giả phải thừa nhận nước Nam có người tài.

Với chiếc vỏ ốc, giai thoại kể rằng Nguyễn Hiền chỉ cho người trong triều cách bôi mỡ hoặc mật ở một đầu sợi chỉ, buộc một con kiến nhỏ rồi đưa kiến bò qua ruột ốc. Câu chuyện có thể đã được kể lại qua nhiều thế hệ, nhưng ý nghĩa của nó rất rõ: trước một vấn đề tưởng như không thể giải, người có trí tuệ biết tìm một cách tiếp cận khác.

Sau những lần giúp triều đình ứng đối, Nguyễn Hiền được bổ dụng và được giao chức vụ trong triều. Các nguồn tư liệu ghi ông từng giữ chức liên quan đến việc can gián, giám sát và công việc xây dựng của triều đình. Người xưa cũng truyền rằng ông quan tâm đến việc đắp đê, bảo vệ mùa màng và củng cố đất nước.

Cuộc đời Nguyễn Hiền ngắn ngủi. Sử liệu không thống nhất hoàn toàn về năm mất; các tư liệu thường đặt thời điểm ông qua đời vào khoảng năm 1256–1257, khi ông mới ngoài hai mươi tuổi. Sau khi ông mất, nhân dân lập đền thờ tại quê nhà. Tên tuổi của cậu bé làng Dương A từ đó gắn với truyền thống hiếu học và khát vọng dùng trí tuệ để giúp nước.

Nguyễn Hiền không phải là một vị tướng cầm quân ngoài chiến trận. Sức mạnh của ông nằm ở học vấn, trí nhớ, khả năng suy luận và tinh thần tự học. Nếu gọi ông là “anh hùng”, đó là cách nhân dân tôn vinh một tài năng đặc biệt của lịch sử; còn danh xưng chính xác hơn là Trạng nguyên Nguyễn Hiền, Khai quốc Trạng nguyên và danh nhân khoa bảng thời Trần.

Câu chuyện của ông nhắc mỗi người rằng tuổi nhỏ không quyết định tầm vóc của một con người. Điều làm nên Nguyễn Hiền là khả năng học hỏi, sự tự tin trước thử thách và tinh thần đem tài năng phục vụ đất nước.

Ghi chú sử liệu

Ông đỗ Trạng nguyên khoa thi Đinh Mùi năm 1247, là người trẻ tuổi nhất trong lịch sử khoa bảng Việt Nam theo các nguồn được dẫn.

Năm mất chưa được sử liệu thống nhất hoàn toàn; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết các tài liệu ở di tích đặt thời điểm vào khoảng 1256–1257.

Các chuyện giải câu đố, xâu chỉ qua vỏ ốc và đối đáp với sứ giả là giai thoại được lưu truyền. Khi sử dụng trong bài viết giáo dục, nên giới thiệu là giai thoại, không khẳng định tất cả là sự kiện được chính sử ghi chép.