NGUYỄN HÒA – MỘT VỊ TƯỚNG TRƯỞNG THÀNH TỪ NHỮNG NĂM THÁNG KHÁNG CHIẾN
Phạm Quang Huy
1. Một cái tên cần được đặt đúng trong dòng lịch sử
Trong danh sách những tướng lĩnh trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Nguyễn Hòa là một cái tên được nhắc đến trong các tài liệu lịch sử quân sự cùng thế hệ với những cán bộ như Hoàng Văn Thái, Lê Trọng Tấn, Chu Huy Mân, Trần Độ, Hoàng Cầm. Tài liệu về Đại tướng Võ Nguyên Giáp do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật công bố cũng ghi nhận Nguyễn Hòa là một trong những cán bộ trung, sơ cấp được tôi luyện qua kháng chiến chống Pháp và sau này được Trung ương điều động vào chiến trường miền Nam.
Tuy nhiên, khác với những nhân vật có hồ sơ tiểu sử rất phong phú như Lê Trọng Tấn hay Hoàng Văn Thái, thông tin phổ biến trên các nguồn trực tuyến về riêng Nguyễn Hòa khá hạn chế và dễ nhầm lẫn với nhiều người cùng tên. Vì vậy, khi kể câu chuyện về nhân vật này, cần tránh gán cho ông những chiến công, chức vụ hoặc mốc thời gian chưa có tư liệu đáng tin cậy xác nhận. Điều có thể khẳng định là Nguyễn Hòa thuộc lớp cán bộ quân sự trưởng thành trong kháng chiến chống Pháp và tiếp tục được giao nhiệm vụ quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.
2. Trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Pháp
Cuộc kháng chiến chống Pháp là môi trường đặc biệt để hình thành một thế hệ cán bộ quân sự mới của Việt Nam. Những người cán bộ lúc đầu có thể chỉ giữ những chức vụ trung đội, đại đội, tiểu đoàn hoặc cán bộ tham mưu, nhưng qua từng chiến dịch, họ dần tích lũy kinh nghiệm và trưởng thành.
Nguyễn Hòa nằm trong thế hệ ấy. Điểm đáng chú ý là quá trình trưởng thành của ông không tách khỏi sự phát triển chung của Quân đội nhân dân Việt Nam. Từ một lực lượng còn non trẻ năm 1945, quân đội từng bước hình thành các đơn vị chủ lực, xây dựng hệ thống chỉ huy, phát triển nghệ thuật tác chiến và tiến tới tổ chức những chiến dịch ngày càng lớn.
Những cán bộ như Nguyễn Hòa chính là lớp người trực tiếp trải qua quá trình chuyển biến đó. Họ học cách tổ chức lực lượng trong điều kiện thiếu thốn, học cách phối hợp giữa bộ đội chủ lực với lực lượng địa phương, đồng thời từng bước làm quen với những chiến dịch có quy mô ngày càng lớn.
3. Từ chiến tranh du kích đến những chiến dịch lớn
Một trong những đặc điểm nổi bật của Quân đội nhân dân Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp là sự phát triển từ chiến tranh du kích lên chiến tranh chính quy từng bước. Ban đầu, lực lượng cách mạng chủ yếu đánh những trận nhỏ, phân tán, tận dụng địa hình và sự che chở của nhân dân.
Nhưng đến những năm cuối của cuộc kháng chiến, quân đội Việt Nam đã có khả năng tổ chức các đại đoàn chủ lực và tiến hành những chiến dịch lớn. Các chiến dịch Biên giới năm 1950, Hòa Bình, Tây Bắc rồi Điện Biên Phủ năm 1954 thể hiện rõ quá trình trưởng thành ấy.
Nguyễn Hòa trưởng thành trong chính môi trường quân sự đó. Từ những năm tháng chiến đấu và xây dựng lực lượng trong kháng chiến chống Pháp, ông cùng nhiều cán bộ khác tích lũy kinh nghiệm để sau này đảm nhiệm những nhiệm vụ lớn hơn trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Tài liệu lịch sử quân sự ghi nhận Nguyễn Hòa cùng Hoàng Văn Thái, Lê Trọng Tấn, Trần Độ, Hoàng Cầm và một số tướng lĩnh khác là những người được tôi luyện từ cuộc kháng chiến thứ nhất.
4. Kinh nghiệm Điện Biên Phủ và thế hệ cán bộ quân sự mới
Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 đánh dấu bước trưởng thành vượt bậc của Quân đội nhân dân Việt Nam. Sau chín năm chiến đấu, quân đội Việt Nam đã có một đội ngũ cán bộ từng trải qua thực tiễn chiến trường và có khả năng tổ chức những chiến dịch lớn.
Điều quan trọng mà thế hệ cán bộ ấy mang theo sau năm 1954 không chỉ là kinh nghiệm của một trận đánh cụ thể. Đó còn là kinh nghiệm về tổ chức chiến tranh nhân dân, xây dựng hậu phương, bảo đảm hậu cần, sử dụng pháo binh, công binh và bộ binh, cũng như khả năng phối hợp nhiều lực lượng trên một chiến trường rộng lớn.
Nguyễn Hòa thuộc thế hệ cán bộ được hình thành trong quá trình đó. Vì vậy, câu chuyện về ông cũng là câu chuyện về cả một lớp cán bộ quân sự đã được thực tiễn kháng chiến rèn luyện trước khi bước vào giai đoạn chiến tranh mới.
5. Từ miền Bắc hướng về chiến trường miền Nam
Sau Hiệp định Genève năm 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt. Trong khi miền Bắc bước vào thời kỳ khôi phục và xây dựng, cuộc đấu tranh ở miền Nam ngày càng phát triển.
Trước yêu cầu mới, nhiều cán bộ từng trưởng thành trong kháng chiến chống Pháp được Trung ương điều động vào chiến trường miền Nam. Đây là một quyết định có ý nghĩa quan trọng bởi chiến trường mới đòi hỏi những cán bộ vừa có kinh nghiệm chỉ huy, vừa hiểu nghệ thuật chiến tranh nhân dân.
Tài liệu về Đại tướng Võ Nguyên Giáp ghi rõ một số tướng lĩnh trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Pháp, trong đó có Nguyễn Hòa, được Trung ương cử vào chiến trường cùng Bộ Tư lệnh Miền để chỉ đạo cuộc kháng chiến.
6. Một thế hệ tiếp tục đi vào cuộc chiến mới
Đối với những người từng trải qua kháng chiến chống Pháp, việc bước vào cuộc chiến tranh mới không có nghĩa là lặp lại nguyên vẹn những kinh nghiệm cũ.
Chiến trường miền Nam có những đặc điểm khác biệt. Đối phương có ưu thế lớn về không quân, hải quân, phương tiện cơ giới và khả năng cơ động. Vì vậy, nghệ thuật quân sự phải tiếp tục phát triển, kết hợp giữa chiến tranh du kích với chiến tranh chính quy và phát huy sức mạnh của chiến tranh nhân dân.
Những cán bộ từng trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Pháp có vai trò quan trọng trong quá trình đó. Họ mang theo kinh nghiệm của một cuộc chiến tranh trước, đồng thời phải tiếp tục học hỏi để thích nghi với hoàn cảnh mới.
Nguyễn Hòa là một trong những cán bộ thuộc thế hệ ấy.
7. Ý nghĩa của những người chỉ huy phía sau chiến trường
Khi nhắc đến lịch sử kháng chiến, chúng ta thường nhớ đến những trận đánh nổi tiếng, những vị tướng được nhiều người biết đến hoặc những anh hùng có chiến công đặc biệt. Nhưng một cuộc chiến tranh không thể chỉ được tạo nên bởi một vài cá nhân.
Đằng sau mỗi chiến dịch là hàng nghìn cán bộ làm công tác chỉ huy, tham mưu, hậu cần, tổ chức lực lượng và xây dựng cơ sở. Nhiều người trong số họ không để lại những câu chuyện thật nổi tiếng trong sách giáo khoa, nhưng vẫn góp phần vào quá trình hình thành sức mạnh của quân đội.
Câu chuyện về Nguyễn Hòa có ý nghĩa ở điểm đó. Nó giúp chúng ta nhìn thấy một tầng lớp cán bộ quân sự đã âm thầm trưởng thành qua chiến tranh và tiếp tục đảm nhiệm nhiệm vụ trong những giai đoạn quyết liệt hơn.
8. Những con người được tôi luyện qua chiến tranh
Một điểm chung của thế hệ cán bộ này là họ không trưởng thành chỉ qua trường lớp. Chiến trường chính là trường học lớn nhất của họ.
Từ những trận đánh nhỏ đến những chiến dịch lớn, họ phải tự mình rút kinh nghiệm, học cách đánh giá tình hình, tổ chức bộ đội và xử lý những tình huống bất ngờ. Những kinh nghiệm ấy dần hình thành nên một đội ngũ cán bộ quân sự có khả năng chỉ huy chiến tranh quy mô lớn.
Đó cũng là một trong những lý do Quân đội nhân dân Việt Nam sau năm 1954 có một đội ngũ tướng lĩnh ngày càng trưởng thành. Họ không chỉ có kinh nghiệm của một cuộc chiến tranh mà còn tiếp tục được thử thách trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.
9. Bài học về sự kế thừa
Lịch sử quân sự Việt Nam thế kỷ XX có một đặc điểm rất đáng chú ý: nhiều cán bộ trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Pháp tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.
Từ những người lính của những năm 1940, họ trở thành những cán bộ chỉ huy cấp cao trong những năm 1960–1970. Đó là một quá trình kế thừa kinh nghiệm đặc biệt giữa hai cuộc kháng chiến.
Nguyễn Hòa được nhắc đến trong nhóm những tướng lĩnh như vậy. Tài liệu chính thống về lịch sử quân sự xác nhận ông là một trong những người được tôi luyện từ cuộc kháng chiến chống Pháp và sau đó được Trung ương điều động vào chiến trường cùng Bộ Tư lệnh Miền.
