Nguyễn Hồng Nhị – Người đầu tiên đưa MiG-21 vào trận đánh và hai quả tên lửa mở một trang sử mới

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – trận đánh đầu tiên của MiG-21 Việt Nam, ngày 4/3/1966.
1. Từ người lính Liên khu 5 đến phi công MiG-21

Nguyễn Hồng Nhị sinh ngày 22/12/1936, tại Hoài Sơn, Hoài Nhơn, Bình Định.

Chưa đầy 18 tuổi, ông nhập ngũ, phục vụ tại Liên khu 5. Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tập kết ra Bắc và tiếp tục phục vụ trong quân đội.

Năm 1961, Nguyễn Hồng Nhị được tuyển chọn học lái máy bay.

Ông sang Liên Xô học MiG-17, sau đó tiếp tục được lựa chọn vào khóa đầu tiên của Không quân nhân dân Việt Nam chuyển loại MiG-21. Ông làm trưởng đoàn của nhóm phi công này.

Ngày 20/11/1965, 12 phi công MiG-21 đầu tiên của Việt Nam tốt nghiệp.

Trong số họ có Nguyễn Hồng Nhị.

Nhưng chiếc máy bay mới chỉ thực sự chứng minh giá trị khi nó bước vào chiến đấu.

Chú thích ảnh: Chân dung và ảnh tư liệu Nguyễn Hồng Nhị. Nguồn ảnh ưu tiên từ Báo Quân đội nhân dân, Bộ Quốc phòng và các cơ quan lưu trữ lịch sử.

2. Chiếc MiG-21 đầu tiên trực ban

Ngày 25/1/1966, Không quân nhân dân Việt Nam lần đầu tiên đưa MiG-21 vào trực ban chiến đấu.

Người được giao nhiệm vụ trực ban trên chiếc MiG-21 PFL số hiệu 04 là Nguyễn Hồng Nhị.

Đây là một thời điểm rất đặc biệt.

MiG-21 có tốc độ cao hơn MiG-17, trần bay lớn hơn và được trang bị tên lửa đối không.

Nhưng với những tính năng mới ấy, phi công cũng phải làm chủ một phương thức chiến đấu khác.

Bay ở độ cao lớn.

Bay với tốc độ rất cao.

Sử dụng radar và tên lửa.

Từng thao tác phải chính xác.

Vì vậy, Bộ Tư lệnh Quân chủng quyết định để MiG-21 đánh thử một số trận, trước hết nhằm đối phó những mục tiêu phù hợp như máy bay trinh sát không người lái hoặc máy bay cường kích.

Và cơ hội ấy đến vào ngày 4/3.

3. 13 giờ 53 phút – tín hiệu trên màn hình radar

Buổi trưa ngày 4/3/1966, thời tiết đã thuận lợi hơn.

Lúc 13 giờ 53 phút, radar phát hiện một tốp máy bay đang tiến vào khu vực miền Bắc.

Mục tiêu bay rất cao.

Độ cao tăng dần từ khoảng 9.000 mét lên tới 18.000 mét.

Sở chỉ huy nhận định đây có thể là máy bay trinh sát không người lái.

Quyết định được đưa ra:

cho MiG-21 xuất kích.

Nguyễn Hồng Nhị được lựa chọn.

Đây không phải một trận đánh bình thường.

Đây là lần đầu tiên MiG-21 Việt Nam bước vào chiến đấu.

Và người ngồi trong buồng lái là người được giao nhiệm vụ mở đầu trang sử ấy.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu MiG-21 của Không quân nhân dân Việt Nam. Chiếc MiG-21 PFL số hiệu 04 được các nguồn QĐND ghi nhận là chiếc Nguyễn Hồng Nhị trực ban ngày 25/1/1966; không có ảnh hiện trường xác thực của chính chuyến bay ngày 4/3/1966.

4. 14 giờ – chiếc MiG-21 cất cánh

Khoảng 14 giờ ngày 4/3, Nguyễn Hồng Nhị nhận lệnh xuất kích.

Chiếc MiG-21 rời đường băng.

Ông phải leo lên độ cao rất lớn để tiếp cận mục tiêu.

Khi lên tới khoảng 6.000 mét, ông xin phép cắt thùng dầu phụ.

Sau đó, Sở chỉ huy lệnh mở tăng lực toàn phần.

MiG-21 tiếp tục leo lên.

8.000 mét.

Rồi cao hơn nữa.

Mục tiêu ở phía trước đang hoạt động ở độ cao khoảng 18.000 mét.

Ở độ cao này, không khí rất loãng.

Khả năng điều khiển máy bay cũng khác hẳn so với bay thấp.

Nguyễn Hồng Nhị phải làm chủ chiếc MiG trong điều kiện mà chính ông và đồng đội mới chỉ làm quen trong quá trình huấn luyện.

5. 18.000 mét – một cuộc đuổi bắt trên tầng trời cao

Sở chỉ huy dẫn đường cho Nguyễn Hồng Nhị theo hướng mục tiêu.

Khi được thông báo mục tiêu còn cách khoảng 60km, ông tiếp tục tăng tốc.

Rồi ông nhìn thấy một dấu hiệu bất thường.

Bên trái xuất hiện một vệt khói.

Nguyễn Hồng Nhị nhận định đó có thể là mục tiêu.

Ông lập tức bám theo.

Khi khoảng cách rút ngắn, ông nhận ra:

đó là một máy bay không người lái.

Mục tiêu có hình dáng đặc trưng với đôi cánh dài và hơi vểnh lên.

Nhưng việc nhìn thấy mục tiêu mới chỉ là bước đầu.

Bây giờ ông phải đưa chiếc MiG-21 vào đúng vị trí để sử dụng tên lửa.

6. 15km – bắt đầu áp sát

Nguyễn Hồng Nhị tiếp tục bám theo.

Khoảng cách giảm xuống còn khoảng 15km.

Sở chỉ huy yêu cầu mở radar.

Mục tiêu tiếp tục bay lên.

Nguyễn Hồng Nhị tăng tốc.

Chiếc MiG-21 lao lên tầng trời cao.

Ở tốc độ lớn, mọi thao tác phải cực kỳ chính xác.

Nếu vượt quá mục tiêu, ông có thể mất cơ hội.

Nếu tiếp cận không đúng góc, tên lửa sẽ không đạt hiệu quả.

Ông tiếp tục bám.

Khoảng cách giảm dần.

7. 8km – khoảnh khắc quyết định

Khi còn khoảng 8km, hệ thống ngắm radar được đưa vào trạng thái chuẩn bị bám mục tiêu.

Tốc độ của chiếc MiG lúc ấy khoảng 1.800km/giờ.

Đây là một trong những khoảnh khắc quan trọng nhất.

Một chiếc máy bay mới.

Một phi công mới chuyển loại.

Một hệ thống vũ khí mới.

Tất cả đang được thử thách trong trận đánh thực tế đầu tiên.

Nguyễn Hồng Nhị không có nhiều thời gian.

Ông quyết định phóng tên lửa.

8. 14 giờ 21 phút – hai quả tên lửa

Quả tên lửa thứ nhất được phóng.

Chỉ 1,5 giây sau, ông phóng quả thứ hai.

Mục tiêu bị tiêu diệt.

14 giờ 21 phút ngày 4/3/1966.

Khoảnh khắc ấy đi vào lịch sử.

Nguyễn Hồng Nhị trở thành phi công MiG-21 đầu tiên của Việt Nam bắn hạ máy bay Mỹ.

Không phải bằng pháo.

Không phải bằng rocket.

Mà bằng tên lửa đối không – loại vũ khí mới trên một thế hệ máy bay mới.

Chú thích ảnh: Không có ảnh chụp đúng khoảnh khắc Nguyễn Hồng Nhị phóng tên lửa ngày 4/3/1966. Các ảnh máy bay MiG-21 phóng tên lửa chỉ được dùng làm tư liệu minh họa về kỹ thuật và loại vũ khí.

9. Không có thời gian ăn mừng

Sau khi mục tiêu bị tiêu diệt, Nguyễn Hồng Nhị nhận lệnh thoát ly.

Ông vòng phải.

Rồi trở về.

Chiếc MiG-21 hạ cánh an toàn.

Không có một cuộc ăn mừng ồn ào giữa bầu trời.

Không có những hình ảnh như chúng ta thường tưởng tượng về một chiến thắng.

Chỉ có một người phi công trở về sân bay.

Nhưng những người ở dưới đất hiểu rằng họ vừa chứng kiến điều đặc biệt:

MiG-21 đã chiến đấu thành công.

10. Chiến công đầu tiên của một thế hệ mới

Trận đánh ngày 4/3/1966 có ý nghĩa lớn hơn một chiếc máy bay bị bắn rơi.

Nó chứng minh rằng:

MiG-21 có thể chiến đấu.

Và quan trọng không kém:

phi công Việt Nam có thể làm chủ MiG-21.

Đó là điều đặc biệt quan trọng đối với một lực lượng không quân đang trong quá trình phát triển.

Sau trận đánh, niềm tin của các phi công vào máy bay mới và hệ thống tên lửa mới được củng cố mạnh mẽ. QĐND đánh giá chiến thắng này đã mở ra một trang mới trong cuộc chiến đấu trên không của Không quân nhân dân Việt Nam.

11. Từ một trận đánh đến cả một thế hệ

Sau Nguyễn Hồng Nhị, nhiều phi công MiG-21 khác lần lượt bước vào chiến đấu.

MiG-21 trở thành một trong những loại máy bay chủ lực của Không quân nhân dân Việt Nam.

Những cái tên như:

Phạm Thanh Ngân.

Nguyễn Văn Cốc.

Vũ Ngọc Đỉnh.

Nguyễn Ngọc Độ.

Đặng Ngọc Ngự.

Và nhiều phi công khác.

Họ tiếp tục làm nên những trận không chiến nổi tiếng.

Nhưng tất cả đều đứng trên nền móng của những người đầu tiên làm chủ chiếc MiG-21 trong chiến đấu.

Nguyễn Hồng Nhị là người đã mở đầu.

12. Tám chiến công

Nguyễn Hồng Nhị không chỉ có một trận đánh ngày 4/3/1966.

Trong cuộc chiến tranh chống Mỹ, ông xuất kích hơn 100 lần và bắn rơi 8 máy bay Mỹ.

Ông trở thành một trong những phi công đạt cấp “Át” của Không quân nhân dân Việt Nam.

Danh sách những phi công đạt từ 5 chiến công trở lên có Nguyễn Hồng Nhị cùng nhiều tên tuổi nổi tiếng khác.

Nhưng khi nhìn lại tám chiến công ấy, người ta vẫn có thể thấy rõ điểm khởi đầu:

14 giờ 21 phút ngày 4/3/1966.

Hai quả tên lửa.

Một chiếc MiG-21.

Và một người phi công.

13. Ngày 7/11/1967 – chiếc MiG-21 số 4324

Một trong những chi tiết rất đáng chú ý trong câu chuyện Nguyễn Hồng Nhị là ông cũng từng điều khiển MiG-21 số hiệu 4324, chiếc máy bay sau này trở thành một biểu tượng của Không quân nhân dân Việt Nam.

Theo tư liệu của Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng, ngày 7/11/1967, Nguyễn Hồng Nhị và Đặng Ngọc Ngự lần lượt điều khiển chiếc máy bay này và bắn hạ máy bay Mỹ.

Chiếc MiG-21/4324 sau đó trở thành nơi ghi lại chiến công của 9 phi công, với tổng cộng 14 ngôi sao đỏ được ghi trên thân máy bay trong năm 1967.

Đây là một câu chuyện rất riêng.

Bởi Nguyễn Hồng Nhị vừa là người mở đầu lịch sử chiến đấu của MiG-21 năm 1966, vừa là một trong những phi công làm nên huyền thoại của chiếc 4324 năm 1967.

14. Người thầy của những phi công trẻ

Sau những năm trực tiếp chiến đấu, Nguyễn Hồng Nhị chuyển dần sang công tác chỉ huy.

Ông từng là Trung đoàn trưởng Trung đoàn 921.

Trong thời kỳ “Điện Biên Phủ trên không”, ông vẫn giữ vai trò quan trọng trong tổ chức chiến đấu và huấn luyện phi công.

Một tư liệu QĐND ghi lại rằng ngày 23/12/1972, Trung đoàn trưởng Nguyễn Hồng Nhị trực tiếp giao nhiệm vụ cho phi công Nguyễn Văn Nghĩa và Lê Văn Kiền xuất kích đánh F-4.

Chi tiết ấy cho thấy sự chuyển đổi vai trò của ông.

Từ người trực tiếp mở đầu trận đánh MiG-21 năm 1966,

đến người chỉ huy những phi công trẻ trong những trận đánh ác liệt năm 1972.

15. Chuyến bay tiễn biệt Bác Hồ

Có lẽ một trong những chuyến bay xúc động nhất trong cuộc đời Nguyễn Hồng Nhị không phải là một trận không chiến.

Đó là chuyến bay tiễn biệt Bác Hồ.

Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời năm 1969, Quân chủng Phòng không – Không quân tổ chức một đội hình phi công MiG-21 bay ngang Quảng trường Ba Đình.

Nguyễn Hồng Nhị là một trong những phi công được lựa chọn.

Những người từng nhận Huy hiệu Bác Hồ.

Những người từng được Bác gặp.

Những người đã mang lời căn dặn của Người vào trận đánh.

Giờ đây bay trên bầu trời Hà Nội để tiễn biệt Người.

Đó không còn là một chuyến bay chiến đấu.

Đó là một chuyến bay của nỗi đau và lòng biết ơn.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về đội hình phi công MiG-21 thực hiện chuyến bay tiễn biệt Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1969. Các nguồn QĐND/Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng xác nhận Nguyễn Hồng Nhị thuộc đội hình được lựa chọn.

16. Người đã mở cánh cửa cho MiG-21

Nếu nhìn lại toàn bộ cuộc đời chiến đấu của Nguyễn Hồng Nhị, ngày 4/3/1966 vẫn là một dấu mốc đặc biệt.

Ông không phải người duy nhất làm nên lịch sử của MiG-21 Việt Nam.

Nhưng ông là người đầu tiên.

Người đầu tiên xuất kích chiến đấu bằng MiG-21.

Người đầu tiên bắn hạ máy bay Mỹ bằng MiG-21.

Người đầu tiên chứng minh rằng chiếc máy bay mới có thể được làm chủ trong điều kiện chiến tranh thực tế.

Sau ông là cả một thế hệ.

Lời kết – 14 giờ 21 phút và hai quả tên lửa

Có những khoảnh khắc chỉ kéo dài vài giây.

Nhưng lại thay đổi lịch sử.

14 giờ 21 phút ngày 4/3/1966 là một khoảnh khắc như vậy.

Trên tầng trời cao, chiếc MiG-21 của Nguyễn Hồng Nhị đang lao với tốc độ khoảng 1.800km/giờ.

Phía trước là mục tiêu.

Phía sau là đất nước.

Và trong buồng lái là một người phi công đang điều khiển một loại máy bay mà Không quân Việt Nam mới bắt đầu làm chủ.

Khoảng cách giảm xuống.

8km.

Nguyễn Hồng Nhị chuẩn bị hệ thống ngắm.

Ông phóng quả tên lửa thứ nhất.

1,5 giây sau, quả thứ hai rời khỏi máy bay.

Mục tiêu bị tiêu diệt.

Nguyễn Hồng Nhị thoát ly.

Rồi trở về sân bay.

Có thể đối với người đứng dưới mặt đất, đó chỉ là một tiếng nổ ở rất xa.

Nhưng với Không quân nhân dân Việt Nam, đó là tiếng nổ báo hiệu một thời kỳ mới.

MiG-21 đã bước vào chiến tranh.

Và nó đã thắng trận đầu.

Sau đó là hàng trăm lần xuất kích.

Tám chiến công.

Những trận không chiến ác liệt.

Chiếc MiG-21 số 4324 với 14 ngôi sao đỏ.

Những người đồng đội lần lượt trở thành những phi công “Át”.

Và Nguyễn Hồng Nhị từ một phi công chiến đấu trở thành người chỉ huy.

Nhưng tất cả những điều ấy đều bắt đầu từ một buổi chiều tháng 3 năm 1966.

Điều khiến câu chuyện của Nguyễn Hồng Nhị trở nên đặc biệt không phải chỉ vì ông bắn rơi tám máy bay.

Mà bởi ông đã mở đường.

Ông và những phi công MiG-21 đầu tiên phải làm điều mà chưa ai trong Không quân Việt Nam từng làm trước đó:

Làm chủ một loại máy bay mới.

Làm chủ tên lửa mới.

Làm chủ cách đánh mới.

Và đưa tất cả vào chiến đấu thực sự.

Ngày nay, chiếc MiG-21 trong bảo tàng chỉ còn là một hiện vật.

Nhưng chúng ta hãy thử nhìn nó bằng một cách khác.

Đó từng là nơi một người lính trẻ ngồi trong buồng lái.

Từng có những lần động cơ gầm lên.

Từng có những lần tăng tốc.

Từng có những lần tên lửa rời khỏi cánh.

Và từng có một người phi công phải tìm đường trở về.

Nguyễn Hồng Nhị đã trở về sau trận đánh đầu tiên ấy.

Ông tiếp tục chiến đấu.

Tiếp tục chỉ huy.

Và cuối cùng trở thành Thiếu tướng, Anh hùng LLVT nhân dân. Ngày 18/6/1969, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND.

Ông qua đời ngày 25/11/2021.

Nhưng cái tên Nguyễn Hồng Nhị vẫn nằm trong lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam như người phi công đầu tiên dùng MiG-21 tiêu diệt máy bay Mỹ.

Và có một điều rất đáng trân trọng:

Nguyễn Hồng Nhị đã sống đủ lâu để nhìn thấy những thế hệ phi công sau mình tiếp tục bảo vệ bầu trời.

Những người trẻ ấy không còn phải chứng minh rằng MiG-21 có thể chiến đấu.

Họ đã có một thế hệ đi trước chứng minh điều đó.

Chúng ta kể câu chuyện này không phải để nhớ những quả tên lửa.

Mà để nhớ con người đã ngồi trong buồng lái.

Một người lính quê Bình Định.

Một phi công được đào tạo ở Liên Xô.

Một người đã bước lên chiếc MiG-21 đầu tiên.

Một người đã phóng hai quả tên lửa trong trận đánh đầu tiên.

Một người đã tiếp tục chiến đấu hơn một trăm lần.

Và một người sau này trở thành người chỉ huy, đào tạo và dẫn dắt những thế hệ tiếp theo.

Xin được biết ơn Anh hùng Nguyễn Hồng Nhị.

Xin được biết ơn những phi công MiG-21 đầu tiên đã cùng ông đặt nền móng cho lực lượng tiêm kích phản lực của Việt Nam.

Xin được nhớ đến những người đồng đội đã không trở về.

Và xin được biết ơn tất cả những người đã chiến đấu trong những năm tháng bầu trời Việt Nam đầy bom đạn.

Bởi cuối cùng, điều chúng ta thừa hưởng từ họ không phải là chiến tranh.

Mà là một bầu trời hòa bình.

Một bầu trời mà những thế hệ sau có thể nhìn lên mà không còn phải tìm kiếm máy bay địch.

Một bầu trời mà tiếng động cơ chỉ còn là tiếng của những chuyến bay dân sự.

Đó mới là ý nghĩa sâu xa nhất của những trận chiến mà Nguyễn Hồng Nhị và đồng đội đã đi qua.