NGUYỄN HỮU CẢNH – NGƯỜI MỞ CÕI, ĐẶT NỀN MÓNG CHO VÙNG ĐẤT PHƯƠNG NAM

Người con của vùng đất Quảng Bình

Nguyễn Hữu Cảnh, còn được gọi là Nguyễn Hữu Kính, sinh năm 1650. Ông xuất thân trong một gia đình võ tướng danh tiếng ở vùng đất Quảng Bình. Cha ông là Chiêu Vũ hầu Nguyễn Hữu Dật, một danh tướng của chúa Nguyễn trong thời kỳ Trịnh – Nguyễn phân tranh.

Sinh trưởng giữa một thời đại đầy biến động, Nguyễn Hữu Cảnh sớm nối nghiệp cha, trở thành một võ tướng dưới quyền các chúa Nguyễn. Ông được biết đến là người có tài thao lược, quyết đoán nhưng cũng đặc biệt chú trọng việc an dân, tổ chức đời sống và ổn định những vùng đất mới.

Cuộc đời ông gắn liền với bước đường tiến về phương Nam của dân tộc.

Dấu ấn lịch sử năm 1698

Nếu phải chọn một mốc son làm nên tên tuổi Nguyễn Hữu Cảnh, đó chính là năm 1698.

Năm ấy, chúa Nguyễn Phúc Chu sai Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược vùng đất phương Nam. Đây là vùng đất đã có cư dân Việt đến sinh sống, khai khẩn từ trước nhưng yêu cầu đặt ra là phải từng bước thiết lập một hệ thống quản lý ổn định.

Nguyễn Hữu Cảnh đã tiến hành một công việc có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử Nam Bộ: thiết lập các đơn vị hành chính, tổ chức bộ máy quản lý và đưa vùng đất mới vào hệ thống quản trị của chính quyền chúa Nguyễn.

Ông lấy đất Đồng Nai lập phủ Gia Định, đặt huyện Phước Long, dựng dinh Trấn Biên; lấy vùng Sài Gòn lập huyện Tân Bình, dựng dinh Phiên Trấn.

Từ đây, một không gian rộng lớn ở phương Nam được tổ chức quản lý ngày càng chặt chẽ. Những địa danh như Gia Định, Trấn Biên, Phiên Trấn, Tân Bình, Phước Long đã đi vào lịch sử, gắn với quá trình hình thành và phát triển của vùng đất Nam Bộ.

Ý nghĩa của việc làm ấy không chỉ nằm ở chuyện phân chia địa giới.

Đó còn là việc xác lập bộ máy hành chính, tổ chức dân cư, ổn định xã hội và tạo điều kiện để quá trình khai phá phương Nam diễn ra mạnh mẽ hơn. Người Việt tiếp tục đến khai khẩn ruộng đất, lập làng, mở chợ, phát triển sản xuất. Cùng với các cộng đồng cư dân đã sinh sống trên vùng đất này, một không gian kinh tế, văn hóa và xã hội đa dạng dần hình thành.

Bởi vậy, nhắc đến Nguyễn Hữu Cảnh là nhắc đến một trong những nhân vật có vai trò nổi bật trong tiến trình định hình vùng đất Nam Bộ.

Không chỉ mở đất, mà còn an dân

Điều khiến Nguyễn Hữu Cảnh được hậu thế kính trọng không chỉ là tài năng của một võ tướng.

Trong quan niệm truyền thống, mở cõi sẽ khó có ý nghĩa lâu dài nếu vùng đất ấy không có dân cư ổn định, không có thiết chế quản lý và không tạo dựng được cuộc sống yên bình. Nguyễn Hữu Cảnh hiểu rất rõ điều đó.

Vì thế, dấu ấn của ông tại phương Nam mang dáng dấp của một nhà tổ chức và quản trị. Ông góp phần đưa những vùng đất mới khai phá từng bước đi vào nền nếp, tạo cơ sở cho việc phát triển làng xã và đời sống dân cư.

Đó cũng là một đặc điểm đáng chú ý trong quá trình mở rộng lãnh thổ của cha ông: đi đến đâu, tổ chức cuộc sống đến đó; khai phá đất đai gắn với lập làng, dựng ấp và xác lập quản lý.

Vị tướng nằm lại trên đường phương Nam

Năm 1700, Nguyễn Hữu Cảnh tiếp tục nhận nhiệm vụ ở phương Nam. Sau một thời gian hoạt động quân sự và làm nhiệm vụ tại khu vực biên viễn, trên đường trở về, ông lâm bệnh nặng rồi qua đời, khi mới khoảng 50 tuổi.

Cuộc đời của Nguyễn Hữu Cảnh không dài, nhưng phần di sản ông để lại lại trải rộng trên một vùng đất lớn.

Từ quê hương Quảng Bình đến Đồng Nai, Thành phố Hồ Chí Minh, An Giang và nhiều tỉnh, thành Nam Bộ, tên tuổi ông vẫn được lưu truyền. Nhiều đình, đền, miếu thờ ông được nhân dân lập nên; nhiều con đường, trường học và công trình công cộng mang tên Nguyễn Hữu Cảnh.

Điều đặc biệt là sự tưởng nhớ ấy tồn tại qua nhiều thế hệ không đơn thuần bởi ông từng là một vị quan hay một võ tướng, mà bởi trong ký ức cộng đồng, ông gắn với công cuộc khai phá, ổn định và xây dựng vùng đất phương Nam.

Từ Quảng Bình nhìn về phương Nam

Đối với người dân Quảng Bình, câu chuyện về Nguyễn Hữu Cảnh còn mang một ý nghĩa rất riêng.

Từ mảnh đất miền Trung nhiều nắng gió, một người con của quê hương đã đi về phương Nam cách đây hơn ba thế kỷ và để lại dấu ấn trong lịch sử mở cõi của dân tộc. Ông ra đi từ miền đất hẹp giữa núi và biển nhưng sự nghiệp lại gắn với một không gian rộng lớn từ Đồng Nai, Sài Gòn xuống vùng Tây Nam Bộ.

Hành trình ấy cũng phần nào phản ánh hành trình của biết bao thế hệ người Việt trong lịch sử: rời quê hương, vượt qua gian khó, khai phá những miền đất mới và biến những vùng đất xa lạ thành quê hương.

Ngày nay, Nam Bộ đã trở thành một trong những vùng kinh tế năng động nhất của đất nước. Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Dương và cả vùng đồng bằng sông Cửu Long đã thay đổi mạnh mẽ so với vùng đất cách đây hơn ba thế kỷ.

Nhưng trong dòng chảy hiện đại ấy, cái tên Nguyễn Hữu Cảnh vẫn còn được nhắc nhớ.

Bởi có những con người, dù chỉ sống một đời người, lại góp phần đặt nền móng cho tương lai của nhiều thế hệ.

Nguyễn Hữu Cảnh là một người như thế.

Ông sinh ra trên đất Quảng Bình, trưởng thành giữa thời kỳ đất nước còn nhiều biến động, rồi dành phần quan trọng nhất của cuộc đời cho hành trình về phương Nam. Hơn ba trăm năm đã trôi qua, những địa danh và thiết chế hành chính từ thời ông đã nhiều lần thay đổi, nhưng dấu mốc năm 1698 và công lao của vị tướng ấy vẫn được lịch sử ghi nhận.

Từ một người con của miền Trung, Nguyễn Hữu Cảnh đã trở thành một nhân vật tiêu biểu của lịch sử phương Nam. Tên tuổi ông nhắc chúng ta nhớ rằng hình hài đất nước hôm nay không chỉ được bảo vệ bằng máu của những người giữ nước, mà còn được tạo dựng bởi bước chân, trí tuệ và ý chí của biết bao thế hệ đi mở đất, lập làng và dựng xây cuộc sống trên những miền đất mới.