Nguyễn Hữu Cảnh: Vị Tướng Mở Cõi Và Cú Đặt Bút Định Hình Nam Bộ
tầm vóc chiến lược, tầm nhìn văn hóa và công lao vĩ đại của Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh – người tướng lĩnh kiệt xuất đã mang gươm đi mở cõi, đặt nền móng quản lý hành chính cho phương Nam và khai sinh ra vùng đất Sài Gòn - TP. Hồ Chí Minh.
Khi nhắc đến hành trình mở rộng cõi bờ của dân tộc Việt Nam về phương Nam, lịch sử không thể không xướng tên một vị tướng lĩnh kiệt xuất – người không chỉ đi bằng sức mạnh của thanh gươm, mà còn bằng tầm nhìn sâu sắc của một nhà trị quốc: Chưởng cơ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh (1651 – 1700, tên thật là Nguyễn Hữu Kính, quê tại xã Phong Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình).
Là con trai thứ hai của Bộc Quốc công Nguyễn Hữu Dật – một gia tộc võ tướng lừng lẫy nối đời phò xá chúa Nguyễn, Nguyễn Hữu Cảnh từ nhỏ đã nổi tiếng mưu lược, tinh thông binh pháp. Nhưng di sản lớn nhất của ông để lại cho hậu thế không chỉ là những trận thắng trên chiến trường, mà chính là tầm nhìn địa - chính trị xuất sắc định hình nên Nam Bộ ngày nay.
Tư duy mở cõi của Nguyễn Hữu Cảnh là sự kết hợp hoàn hảo giữa vỗ an dân chúng, tổ chức bộ máy và xác lập chủ quyền bền vững:
Xác lập chủ quyền và lập phủ Gia Định (1698): Nhận lệnh chúa Nguyễn Phúc Chu kinh lý phương Nam, Nguyễn Hữu Cảnh đã thực hiện một bước ngoặt lịch sử. Thay vì chỉ xua quân chiếm giữ, ông chính thức thành lập đơn vị hành chính phủ Gia Định (gồm 2 huyện Phước Long và Tân Bình), lấy vùng đất Nông Nại làm dinh Trấn Biên (nay thuộc Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Dương) và vùng đất Bến Nghé làm dinh Phiên Trấn (nay thuộc TP. Hồ Chí Minh, Long An, Tây Ninh). Cú đặt bút này đã đưa toàn bộ vùng đất Nam Bộ rộng lớn chính thức nhập vào bản đồ hành chính của Đại Việt.
Chính sách an dân và hội nhập văn hóa: Với tầm nhìn rộng mở, ông tiến hành kiểm kê dân số, chiêu mộ lưu dân, lập sổ bộ, phân định ranh giới ruộng đất và thu thuế. Đặc biệt, đối với các cộng đồng người Hoa, người Khmer đã sinh sống từ trước, ông khéo léo thu phục, cho lập các xã Thanh Hà, Minh Hương để họ ổn định làm ăn, biến vùng đất mới thành trung tâm thương mại sầm uất, hài hòa và dung nạp đa văn hóa.
Năm 1700, sau khi cầm quân dẹp yên vùng biên giới Tây Nam và vỗ an nhân dân, trên đường rút quân về, Nguyễn Hữu Cảnh lâm bệnh nặng do sương gió dặm trường và qua đời ở tuổi 49 tại Rạch Gầm (nay thuộc Tiền Giang).
Sự ra đi của ông để lại niềm thương tiếc vô hạn cho chúa Nguyễn và nhân dân phương Nam. Để ghi nhớ công ơn "khai sơn phá thạch", người dân Nam Bộ từ Đồng Nai, Sài Gòn đến An Giang, Kiên Giang đã lập đền thờ ông ở khắp nơi, kính cẩn gọi ông là Đức Thượng Công hay Lễ Thành hầu. Danh sĩ Trịnh Hoài Đức trong Gia Định thành thông chí đã tạc vào lịch sử câu ca trân trọng dành cho ông:
"Đất đai mở rộng hơn ngàn dặm, chiêu mộ lưu dân được hơn chục vạn hộ... Mọi người đều ghi nhớ công đức của ông."
Nguyễn Hữu Cảnh là biểu tượng bất tử của tinh thần "mang gươm đi mở cõi". Ông đã chứng minh rằng: Chủ quyền bền vững của một quốc gia không chỉ được đo bằng vết chân của người lính, mà được khắc sâu bằng sự thịnh vượng, lòng an yên của nhân dân và tổ chức hành chính chặt chẽ trên từng tấc đất quê hương.
