Nguyễn Hữu Đang – Bốn ngày dựng nên Ngày Độc lập

Ngày 28/8/1945, Hà Nội vừa trải qua những ngày sôi sục của cuộc Tổng khởi nghĩa. Chính quyền cách mạng còn rất non trẻ; mọi cơ quan đều thiếu người, thiếu phương tiện và phải giải quyết vô số công việc cấp bách.

Giữa hoàn cảnh ấy, Chính phủ lâm thời quyết định tổ chức lễ ra mắt quốc dân đồng bào vào ngày 2/9. Tại buổi lễ, Chủ tịch Hồ Chí Minh sẽ đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, chính thức khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Từ ngày quyết định đến ngày tổ chức chỉ còn bốn ngày.

Người được giao phụ trách toàn bộ công việc là Nguyễn Hữu Đang.

Ông sinh năm 1913 tại làng Trà Vi, xã Vũ Công, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Từ thời thanh niên, Nguyễn Hữu Đang đã tham gia các phong trào yêu nước, hoạt động trong Hội Truyền bá Quốc ngữ và Hội Văn hóa Cứu quốc. Tháng 8/1945, ông là đại biểu dự Quốc dân Đại hội Tân Trào và được bầu vào Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam.

Chiều 28/8, khi Nguyễn Hữu Đang đến Bắc Bộ phủ, phiên họp của Chính phủ lâm thời vừa kết thúc. Bộ trưởng Nguyễn Văn Tố đưa ông vào gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Bác thông báo Chính phủ đã quyết định tổ chức lễ ra mắt vào ngày 2/9 và hỏi ông có đảm đương được công việc hay không.

Nguyễn Hữu Đang tính nhanh. Tháng Tám có 31 ngày, như vậy ông chỉ còn bốn ngày để tổ chức một đại lễ chưa từng có trong lịch sử đất nước. Không có sẵn lễ đài, không có hệ thống âm thanh đủ lớn, chưa xác định được cách bố trí hàng chục vạn người và cũng chưa có một bộ máy chuyên nghiệp để thực hiện.

Ông thưa rằng nhiệm vụ quá khó vì thời gian quá gấp.

Chủ tịch Hồ Chí Minh trả lời ngắn gọn: “Có khó thì mới giao cho chú chứ!”

Lời động viên ấy giúp Nguyễn Hữu Đang quyết định nhận nhiệm vụ. Nhưng vừa bước xuống những bậc thềm của Bắc Bộ phủ, ông chợt nhận ra rằng nếu không có thẩm quyền huy động người và phương tiện, công việc khó có thể hoàn thành đúng hạn.

Ông quay lại, xin Chủ tịch Hồ Chí Minh cho phép huy động mọi nguồn lực cần thiết phục vụ buổi lễ. Bác đồng ý và cho phép ông nói rõ rằng việc huy động được thực hiện theo lệnh của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Từ giây phút ấy, một cuộc chạy đua với thời gian bắt đầu.

Việc đầu tiên là chọn địa điểm. Vườn hoa Ba Đình phía sau Phủ Toàn quyền cũ có không gian đủ rộng để đón hàng chục vạn người. Nhưng nơi đây khi ấy chưa phải một quảng trường hoàn chỉnh. Muốn tổ chức đại lễ, phải dựng lễ đài, cột cờ, trang trí khu vực, bố trí chỗ đứng cho Chính phủ và lắp đặt hệ thống âm thanh.

Nguyễn Hữu Đang lập tức tìm đến những người có chuyên môn. Kiến trúc sư trẻ Ngô Huy Quỳnh nhận nhiệm vụ thiết kế lễ đài. Họa sĩ Lê Văn Đệ tham gia công việc trang trí. Nguyễn Dực, chủ một cửa hàng thiết bị điện nổi tiếng ở Hà Nội, phụ trách hệ thống micro và loa phóng thanh.

Công việc được triển khai gần như suốt ngày đêm.

Lễ đài phải đủ trang nghiêm nhưng vật liệu và thời gian đều vô cùng hạn chế. Kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh chọn một thiết kế giản dị, vững chắc, lấy hình ngôi sao vàng năm cánh làm điểm nhấn. Công nhân, thợ mộc và những người dân tình nguyện nhanh chóng tập kết gỗ, vải, đinh cùng các vật liệu cần thiết tại Ba Đình.

Có người hiến vật liệu. Có người góp công. Có người dùng chính cửa hàng và dụng cụ làm nghề của mình để phục vụ sự kiện. Một bộ máy tổ chức chưa từng tồn tại đã hình thành từ lòng tự nguyện của nhân dân Hà Nội.

Hệ thống truyền thanh là một thử thách đặc biệt. Hàng chục vạn người dự kiến có mặt, trong khi những thiết bị âm thanh lúc ấy còn rất thô sơ. Nguyễn Dực cùng cộng sự phải lắp đặt nhiều cụm loa ở các vị trí khác nhau, nối dây và thử micro sao cho tiếng nói từ lễ đài có thể truyền đến đám đông.

Song song với việc dựng lễ đài, Nguyễn Hữu Đang phải tổ chức lực lượng tham dự, bảo đảm an ninh, bố trí các đoàn thể và trang hoàng khu vực xung quanh.

Ngày 31/8, ông liên tiếp gửi ba lá thư đến bác sĩ Trần Duy Hưng, Thị trưởng Hà Nội. Một thư đề nghị các chùa và nhà thờ mở cửa, quét dọn sạch sẽ, thắp hương mừng ngày đất nước độc lập. Một thư yêu cầu treo cờ tại vườn hoa Ba Đình và những đường phố lân cận, đồng thời chuẩn bị cột cờ cao mười hai mét. Lá thư còn lại đề nghị thông báo cho nhân dân về thời gian, địa điểm tập trung để đến dự lễ.

Từng công việc nhỏ đều phải khớp với nhau: lễ đài phải hoàn thành trước giờ tập trung; cột cờ phải có dây và ròng rọc; loa phải đủ lớn; các đoàn người phải được hướng dẫn vào đúng vị trí; lực lượng bảo vệ phải giữ trật tự nhưng không làm mất đi không khí của ngày hội nhân dân.

Không có máy tính, điện thoại di động hay hệ thống liên lạc hiện đại. Mệnh lệnh được truyền qua thư tay, người đưa tin và những cuộc gặp chớp nhoáng. Thế nhưng chỉ trong bốn ngày, mọi khâu chuẩn bị cơ bản đã hoàn tất.

Chiều 2/9/1945, hàng chục vạn người từ khắp các phố phường và vùng ngoại thành đổ về Ba Đình. Công nhân, nông dân, trí thức, học sinh, phụ nữ, thanh niên và các đoàn thể cứu quốc đứng dưới rừng cờ đỏ sao vàng.

Trên lễ đài giản dị vừa được hoàn thành, Chính phủ lâm thời ra mắt quốc dân đồng bào.

Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh bước đến trước micro và hỏi: “Tôi nói đồng bào nghe rõ không?”, từ quảng trường vang lên tiếng trả lời như một làn sóng: “Có!”

Khoảnh khắc ấy cũng là một phép thử cuối cùng đối với những người đã lắp từng đường dây, dựng từng cột loa và làm việc không nghỉ trong bốn ngày. Tiếng nói của Người đã truyền đến nhân dân giữa Quảng trường Ba Đình:

“Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập.”

Phía sau khoảnh khắc đi vào lịch sử ấy là công sức của hàng trăm con người. Nguyễn Hữu Đang không phải người duy nhất dựng lễ đài, lắp loa hay hướng dẫn các đoàn đại biểu. Vai trò của ông là tìm đúng người, kết nối họ và biến lòng yêu nước của mỗi cá nhân thành một sức mạnh chung.

Năm mươi năm sau, ngày 28/8/1995, những thành viên còn sống của Ban Tổ chức Ngày Độc lập gặp lại nhau tại Hà Nội. Trong bức ảnh cuộc hội ngộ ấy có Nguyễn Hữu Đang, Nguyễn Dực, Ngô Huy Quỳnh, Trần Lê Nghĩa và Lưu Văn Lợi – những người từng chạy đua với thời gian để chuẩn bị cho ngày khai sinh đất nước.

Cuộc đời Nguyễn Hữu Đang về sau trải qua nhiều khúc quanh và thăng trầm. Ông mất năm 2007. Tuy nhiên, đóng góp của ông trong mùa thu năm 1945 vẫn được lịch sử ghi nhận.

Câu chuyện về Nguyễn Hữu Đang cho thấy những thời khắc lớn lao không chỉ được tạo nên bằng những lời tuyên bố trên lễ đài. Để tiếng nói Độc lập vang đến hàng chục vạn người, cần có những bàn tay dựng bục, nối dây điện, may cờ, giữ trật tự và truyền tin khắp phố phường.

Trong bốn ngày ngắn ngủi, Nguyễn Hữu Đang và các cộng sự đã làm được điều tưởng chừng không thể. Họ đã chuẩn bị không gian để một dân tộc tuyên bố trước thế giới rằng mình đã giành lại quyền làm chủ vận mệnh.