Nguyễn Hữu Đang - Một kiếp nhân sinh giữa thăng trầm lịch sử
Nguyễn Hữu Đang là nhà hoạt động cách mạng, nhà báo kiên cường, và là Trưởng Ban Tổ chức Ngày Lễ Độc lập đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Thân thế và giai đoạn đầu cách mạng
Xuất thân: Ông sinh tại xã Công Thần (nay là xã Vũ Tiến), huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình.
Phong trào Truyền bá Quốc ngữ (1938): Trước Cách mạng tháng Tám, ông là một trong những người sáng lập và là linh hồn của Hội Truyền bá Quốc ngữ cùng với các học giả như Nguyễn Văn Tố, Phan Thanh. Phong trào này đã giúp hàng vạn người dân nghèo biết chữ, tạo nền móng cho chiến dịch Diệt giặc dốt sau này.
Hoạt động Mặt trận Việt Minh: Ông sớm tham gia Văn hóa Cứu quốc và được bầu làm Ủy viên Ủy ban Giải phóng Dân tộc toàn quốc (Chính phủ lâm thời) do Hồ Chí Minh đứng đầu.
2. Đỉnh cao sự nghiệp năm 1945
Tổng chỉ huy Lễ Độc lập ngày 2/9/1945: Nhờ tài năng tổ chức và uy tín lớn, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao trọng trách làm Trưởng Ban Tổ chức Ngày Lễ Độc lập tại Quảng trường Ba Đình. Trong vòng chưa đầy hai ngày, ông đã điều phối việc dựng lễ đài, giữ an ninh, thiết lập hệ thống âm thanh và huy động hàng vạn quần chúng tham gia một cách trật tự, trang nghiêm.
Giữ các chức vụ lớn trong Chính phủ: Sau cách mạng, ông giữ chức Thứ trưởng Bộ Thanh niên, rồi Thứ trưởng Bộ Tuyên truyền trong Chính phủ liên hiệp lâm thời. Trong kháng chiến chống Pháp, ông tiếp tục hoạt động trong ngành văn hóa, thông tin tại chiến khu Việt Bắc.
3. Biến cố cuộc đời và phong trào Nhân Văn - Giai Phẩm
Thủ lĩnh tư tưởng (1956): Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, ông trở thành nhân vật cốt cán, giữ vai trò biên tập và định hướng cho tờ báo Nhân Văn thuộc phong trào Nhân Văn - Giai Phẩm. Phong trào này đòi hỏi quyền tự do dân chủ, tự do tư tưởng và nghệ thuật, phản đối sự can thiệp quá sâu của chính trị vào văn học.
T tù và lưu đày (1958 - 1988): Khi phong trào bị trấn áp, năm 1958, Nguyễn Hữu Đang bị bắt. Đến năm 1960, ông bị kết án 15 năm tù trong một vụ án chính trị nổi tiếng thời bấy giờ. Sau khi mãn hạn tù, ông tiếp tục bị quản thúc tại quê nhà Thái Bình nhiều năm sau đó.
4. Cuối đời và sự phục hồi danh dự
Trở lại Hà Nội: Năm 1988, ông được trả tự do hoàn toàn và quay về sống tại Hà Nội trong cảnh nghèo khó, cô đơn nhưng vẫn giữ nguyên khí phách.
Nhận chế độ đãi ngộ: Nhờ sự vận động của bạn bè và các nhà văn, những năm cuối đời, ông được công nhận là Cán bộ Lão thành Cách mạng và được nhà nước cấp nhà, hưởng chế độ hưu trí chính thức. Ông qua đời năm 2007 tại Hà Nội, thọ 94 tuổi.
