Nguyễn Hữu Dật

Nguyễn Hữu Dật, ông sinh năm 1603 tại Gia Miêu (Thanh Hoá), xuất thân trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, thuộc dòng dõi của Nguyễn Trãi. Từ năm 16 tuổi, Nguyễn Hữu Dật đã nổi tiếng văn võ vẹn toàn và được Chúa Sãi tin dùng.

Trong hơn nửa thế kỷ, Nguyễn Hữu Dật trở thành một trong những cột trụ của Đàng Trong, phụng sự liên tiếp ba đời chúa: Chúa Sãi, Chúa Thượng và Chúa Hiền. Cùng với Đào Duy Từ và Nguyễn Hữu Tiến, ông góp phần củng cố hệ thống phòng thủ ở Quảng Bình, nhiều lần đẩy lùi các cuộc tiến công của quân Trịnh, giữ vững Đàng Trong trong thời kỳ ác liệt nhất của Trịnh - Nguyễn phân tranh. Đương thời, dân gian truyền miệng “ở đâu Nguyễn Hữu Dật cầm quân, ở đó có chiến thắng”. Danh tiếng của ông lớn đến mức người đương thời ví ông với Gia Cát Lượng và Lưu Bá Ôn của Trung Hoa.

Nguyễn Hữu Dật không chỉ giỏi cầm quân mà còn nổi tiếng vì sống có tình có nghĩa. Khi Đàng Ngoài đang để tang Chúa Trịnh, quân Nguyễn có cơ hội tiến sâu hơn. Tuy nhiên, ông và Chúa Nguyễn đã quyết định rút quân, không đánh úp đối phương lúc có tang.

Lần khác, Nguyễn Hữu Dật bị nghi ngờ có ý định đầu hàng họ Trịnh nên bị tống giam. Trong ngục, ông viết tác phẩm Hoa Vân cáo thị để tỏ lòng trung thành. Chúa Nguyễn đọc xong, hiểu nỗi oan ức của ông, liền phục chức và tiếp tục tin dùng.

Khi qua đời năm 1681, Nguyễn Hữu Dật được truy tặng nhiều danh hiệu cao quý như Chiêu Quận Công. Về sau, triều Nguyễn tiếp tục liệt ông vào hàng công thần khai quốc, bài vị được thờ tại Thái Miếu. Dân Quảng Bình thì nhớ ơn Nguyễn Hữu Dật đến mức gọi ông là “Bồ Tát”, lập miếu thờ để phụng tự.