Nguyễn Hữu Huân
Tháng 6-1863, trước sức tiến công của quân Pháp, căn cứ Thuộc Nhiêu thuộc xã Diễm Điềm, quận Cai Lậy, tỉnh Định Tường (nay thuộc phường Cai Lậy, tỉnh Đồng Tháp) bị tan vỡ, Nguyễn Hữu Huân ra lệnh rút nghĩa quân về vùng Thất Sơn (An Giang) bắt liên lạc với Thiên hộ
Võ Duy Dương bàn kế hoạch chuẩn bị cho cuộc chiến đấu mới. Trước những hoạt động mạnh mẽ của nghĩa quân Nguyễn Hữu Huân, tháng 7-1864, Tổng đốc Phan Khắc Thận ở An Giang đã bắt Nguyễn Hữu Huân giao nộp cho Pháp. Dùng mọi thủ đoạn dọa dẫm, mua chuộc không làm lung lay được tinh thần yêu nước bất khuất của Nguyễn Hữu Huân, ngày 22-8-1864, tòa án binh Pháp kết án ông 10 năm tù khổ sai, đày đi đảo Cayenne thuộc Nam Mỹ. Sau 5 năm bị giam cầm, ngày 4-2-1869, thực dân Pháp ký lệnh “ân xá” cho Nguyễn Hữu Huân về nước và giao lại cho ông chức Giáo thụ dạy bảo sinh đồ ở Chợ Lớn. Lợi dụng danh nghĩa làm Giáo thụ, Nguyễn Hữu Huân vừa dạy học, vừa bí mật liên lạc với các sĩ phu yêu nước ở Chợ Lớn để bàn định kế hoạch chuẩn bị lực lượng khởi nghĩa. Năm 1872, ông trốn thoát về các vùng Mỹ Tho, Tân An cùng Âu Dương Lân, Nghè Du gấp rút chuẩn bị lực lượng tiếp tục chống Pháp.
Từ đây, phong trào kháng chiến do Nguyễn Hữu Huân lãnh đạo lan rộng khắp các vùng Mỹ Tho, Tân An, Chợ Lớn. Nhiều đội nghĩa quân do các thủ lĩnh như Nguyễn Văn Chất ở Vĩnh Long; Lê Công Thành, Phạm Văn Đồng, Lâm Lễ ở Cần Thơ và Long Xuyên đều đưa lực lượng về quy tụ dưới ngọn cờ kháng chiến của Nguyễn Hữu Huân. Thời điểm này, lực lượng nghĩa quân dưới quyền chỉ huy của Nguyễn Hữu Huân tăng lên hơn 3.000 người, lập tổng hành dinh ở làng Long Trì (nay là xã An Lục Long, tỉnh Tây Ninh). Đội nghĩa quân của Nguyễn Hữu Huân được nhân dân Nam Kỳ lục tỉnh hậu thuẫn và tích cực ủng hộ, cung cấp lương thực, thực phẩm. Hoạt động của nghĩa quân lôi cuốn cả nhiều vị chức sắc địa phương tham gia. Trong đó, nhiều người đã vận động được cả làng, cả xã mình đi theo ngọn cờ kháng chiến của Nguyễn Hữu Huân, tiêu biểu như Cai tổng Tâm ở Bình Công, Bá hộ Nhứt ở Long Trì, Bá hộ Bình ở Mỹ Đạo, Hương trưởng Kiệt ở Gia Thạnh, Lê Văn Tuân ở Tân Thới Nhứt, Thạch Bướm, cùng lực lượng của các làng xã Khmer đã có những đóng góp lớn cho phong trào.
Nhằm có nguồn vũ khí trang bị cho nghĩa quân, đầu năm 1874, Nguyễn Hữu Huân sử dụng tiền quyên góp của nhân dân gửi nhóm “Trường phát” trong tổ chức “Thiên địa hội” ở Chợ Lớn để mua vũ khí. Thế nhưng, việc không thành, thuyền chở vũ khí cho nghĩa quân bị địch phát hiện, bắt giữ. Để bảo toàn lực lượng, Nguyễn Hữu Huân quyết định chuyển nghĩa quân từ Long Trì về các vùng Tân An, Mỹ Tho, xây dựng căn cứ ở Bình Cách, trực tiếp lãnh đạo cuộc kháng chiến ở Định Tường. Mặc dù gặp khó khăn nhưng khí thế đánh giặc của nghĩa quân không suy giảm, uy tín và ảnh hưởng của Nguyễn Hữu Huân vẫn ngày càng lan rộng trong nhân dân.
Trước phong trào kháng chiến do Nguyễn Hữu Huân lãnh đạo ngày càng mạnh, thực dân Pháp tìm mọi cách để đàn áp. Cuối năm 1874, Pháp huy động một lực lượng lớn, từ nhiều hướng mở cuộc tiến công vào căn cứ Bình Cách. Nghĩa quân do Nguyễn Hữu Huân chỉ huy dựa vào địa thế hiểm trở và sự ủng hộ của nhân dân đã kiên cường đánh trả các cuộc tiến công của quân Pháp, giữ vững căn cứ trong nửa tháng. Bị tổn thất, giặc Pháp điều động thêm quân hỗ trợ và dùng đại bác bắn phá dữ dội vào căn cứ. Nghĩa quân đánh trả quyết liệt, nhưng do vũ khí thiếu thốn, đạn dược cạn dần, căn cứ bị địch bao vây thu hẹp. Trước tình thế khó khăn, Nguyễn Hữu Huân phải rút nghĩa quân ra khỏi căn cứ Bình Cách sang vùng Chợ Gạo củng cố lực lượng, tiếp tục hoạt động.
Những tháng đầu năm 1875, Nguyễn Hữu Huân nhiều lần bí mật trở lại vùng Tân An vận động nhân dân tham gia nghĩa quân và quyên góp tiền bạc để mua sắm vũ khí. Lúc này, thực dân Pháp luôn bao vây, lùng bắt nghĩa quân, nhất là lãnh tụ của các cuộc khởi nghĩa. Do sự chỉ điểm của tên phản bội đốc binh Hương, ngày 15-5-1875, quân Pháp bắt được Nguyễn Hữu Huân ở Chợ Gạo. Chúng đưa ông lên Sài Gòn, sau đó đưa về giam ở Mỹ Tho chờ ngày xét xử. Sau nhiều lần dụ dỗ mua chuộc nhưng không lung lay được ý chí quyết tâm kháng chiến của Nguyễn Hữu Huân, ngày 19-5-1875, thực dân Pháp đưa ông về làng Tịnh Hà (Kiến Hưng, Định Tường) quê ông để hành hình, khi đó ông mới 45 tuổi.
Suốt thời gian lãnh đạo nghĩa quân chống Pháp và nhiều lần bị giặc Pháp bắt, song Thủ khoa Huân luôn nêu tấm gương “tận trung báo quốc” và “đạo cương thường” vì nước, vì dân. Ghi nhớ, tri ân công lao to lớn của Nguyễn Hữu Huân, hằng năm, vào ngày 14-4 âm lịch, lễ giỗ danh nhân Nguyễn Hữu Huân được tổ chức tại đền thờ ông ở xã Hòa Tịnh, huyện Chợ Gạo (nay là xã Mỹ Tịnh An, tỉnh Đồng Tháp), để tưởng nhớ ông đã nêu tấm gương sáng về tinh thần yêu nước và ý chí chiến đấu bảo vệ quê hương, đất nước.
