Nguyễn Hữu Phước — thuyền trưởng Tàu 69 và tấm hải đồ giữ từ năm 1963

Trong nhà Nguyễn Hữu Phước ở Cần Thơ có một tấm hải đồ được ông giữ từ năm 1963. Những đường kẻ trên đó từng dẫn Tàu 69 qua biển trong thời kỳ mỗi chuyến đi đều phải giấu cả tên tàu, cảng xuất phát và điểm đến. Không có thiết bị định vị vệ tinh, thuyền trưởng dựa vào la bàn, sao trời, tốc độ, dòng chảy và những phép tính ghi trên hải đồ. Chỉ một sai số nhỏ sau nhiều ngày có thể đưa tàu lệch hàng chục hải lý, vào vùng tuần tra hoặc không tìm thấy bến bí mật. Với ông Phước, tấm bản đồ cũ không chỉ là kỷ vật mà là một công cụ đã đồng hành cùng sinh mạng cả thủy thủ đoàn.

Nguyễn Hữu Phước sinh năm 1932 tại xã Long Thạnh, huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu. Năm 1948, mới 16 tuổi, ông xung phong vào một đơn vị bộ đội Quân khu 9 và trực tiếp chiến đấu chống Pháp. Hơn một năm sau, ông được kết nạp Đảng; năm 1954 tập kết ra Bắc. Xuất thân từ miền Tây Nam Bộ giúp ông hiểu vùng biển, cửa sông và tâm lý người đi ghe tàu, nhưng để chỉ huy tàu vận tải quân sự cần thêm kiến thức hàng hải, máy tàu, thông tin cùng kỷ luật bảo mật. Ông được lựa chọn đào tạo kỹ trước khi nhận nhiệm vụ đặc biệt.

Tháng 7-1963, Nguyễn Hữu Phước được giao làm Thuyền trưởng Tàu 69 của Đoàn Vận tải biển 759, đơn vị sau đổi thành Đoàn 125 thuộc Quân chủng Hải quân. Tàu không mang số hiệu công khai, được cải dạng như phương tiện đánh cá hoặc vận tải dân sự. Trong khoang là vũ khí chi viện chiến trường miền Nam; trên boong phải có lưới, dụng cụ và cách sinh hoạt phù hợp với vỏ bọc. Thuyền trưởng không chỉ lái đúng hướng mà phải bảo đảm mọi thủy thủ nói, mặc và phản ứng thống nhất nếu gặp tàu lạ.

Một chuyến đi thường kéo dài nhiều ngày trong điều kiện thời tiết thay đổi. Tàu phải tránh tuyến hàng hải đông, đồng thời không thể đi quá xa bờ đến mức thiếu nhiên liệu. Ban ngày, máy bay tuần tra có thể phát hiện dấu hiệu bất thường; ban đêm, ánh sáng hoặc tiếng máy cũng có thể làm lộ vị trí. Nguyễn Hữu Phước tính từng chặng trên hải đồ, chọn giờ tiếp cận bờ và đối chiếu tín hiệu từ bến. Nếu không nhận đúng ám hiệu, tàu phải quay ra dù đã đi gần hết hành trình, bởi cập nhầm bến có thể làm mất toàn bộ hàng và đường dây.

Trong một chuyến vận chuyển cam go, Tàu 69 gặp sự theo dõi, phải liên tục thay đổi tốc độ và hướng đi để giữ vỏ bọc. Thuyền trưởng cần phân biệt một tàu dân sự đi cùng hướng với phương tiện đang bám. Bỏ chạy quá sớm sẽ tự tố cáo; giữ nguyên hướng quá lâu có thể bị chặn. Ông lựa thời điểm dùng mưa, đêm tối và luồng tàu để tách khỏi sự chú ý. Những quyết định ấy được đưa ra trong vài phút nhưng dựa trên kinh nghiệm tích lũy từ nhiều năm đi biển và sự hiểu biết chính xác về khả năng máy tàu.

Khi tới bến, thử thách chưa kết thúc. Hàng chục tấn vũ khí phải được dỡ nhanh, giữ cân bằng tàu và xóa dấu vết trước khi trời sáng. Lực lượng trên bờ cùng thủy thủ làm việc trong im lặng, chuyển từng hòm vào nơi cất giấu. Nếu thời tiết thay đổi hoặc thủy triều xuống, tàu có thể mắc cạn. Thuyền trưởng vừa phối hợp dỡ hàng vừa theo dõi mớn nước, quyết định thời điểm rời bến. Đường về vẫn phải giữ bí mật, bởi một tàu nhẹ hơn sẽ có đặc điểm vận hành khác lúc đi.

Tập thể Tàu 69 do Nguyễn Hữu Phước chỉ huy được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vào dịp kỷ niệm 50 năm mở Đường Hồ Chí Minh trên biển, giai đoạn 1961-2011. Sau đó, ngày 10-8 tại một lễ trao tặng, cá nhân ông cũng nhận danh hiệu cao quý này. Hai lần ghi nhận phản ánh đúng tính chất công việc: chiến công thuộc về cả tập thể máy trưởng, báo vụ, thủy thủ, nhưng người thuyền trưởng chịu trách nhiệm cuối cùng cho đường đi và quyết định xử lý tình huống.

Về sau, Nguyễn Hữu Phước sống giản dị trong một con hẻm ở phường Cái Khế, quận Ninh Kiều, Cần Thơ. Khi kể chuyện, ông mở tấm hải đồ và chỉ những tuyến từng đi thay vì nói nhiều về sự gan dạ. Cách kể ấy cho thấy cốt lõi của Đoàn tàu Không số là nghề nghiệp chính xác: bí mật chỉ bền khi người lính làm chủ hàng hải, kỹ thuật và tổ chức. Tấm hải đồ tồn tại hơn nửa thế kỷ là chứng tích rằng những chuyến hàng vượt biển không đi bằng cảm tính; chúng được đo, tính và thực hiện bởi những con người hiểu mỗi nét bút có thể quyết định sự sống còn của một con tàu.