NGUYỄN HỮU THÁI VÀ BUỔI PHÁT THANH LỊCH SỬ TRONG NGÀY 30/4/1975

NGUYỄN HỮU THÁI VÀ BUỔI PHÁT THANH LỊCH SỬ TRONG NGÀY 30/4/1975

Giữa những giờ phút quyết định của Chiến dịch Hồ Chí Minh, khi các cánh quân giải phóng tiến vào Sài Gòn, một người trí thức từng gắn bó với phong trào đấu tranh của sinh viên đã đảm nhận nhiệm vụ đặc biệt: đưa tiếng nói của chiến thắng và hòa bình đến với đồng bào qua làn sóng phát thanh. Người ấy là Nguyễn Hữu Thái, cựu Chủ tịch Tổng hội Sinh viên Sài Gòn, nhân chứng và người trực tiếp tham gia tổ chức buổi phát thanh lịch sử ngày 30/4/1975.

Nguyễn Hữu Thái sinh năm 1938, trưởng thành trong giai đoạn đất nước còn chia cắt. Từ một thanh niên theo học ngành kiến trúc tại Sài Gòn, ông sớm tham gia phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên, đòi hòa bình, dân chủ và quyền tự quyết của dân tộc.

Trong những năm 1963–1964, ông giữ cương vị Chủ tịch Tổng hội Sinh viên Sài Gòn, trở thành một gương mặt tiêu biểu của phong trào sinh viên yêu nước tại đô thị miền Nam. Hoạt động đấu tranh khiến ông nhiều lần bị bắt giam, nhưng cũng đưa ông đến gần hơn với các lực lượng đấu tranh chống chiến tranh, hướng tới hòa bình và thống nhất đất nước.

Đến những ngày cuối tháng 4/1975, khi quân giải phóng liên tiếp giành thắng lợi và tiến sát Sài Gòn, Nguyễn Hữu Thái cùng nhiều trí thức, sinh viên và nhân sĩ yêu nước tham gia chuẩn bị các hoạt động nhằm phối hợp với lực lượng cách mạng, góp phần hạn chế đổ máu và bảo vệ thành phố.

Đối với họ, mục tiêu không chỉ là chứng kiến sự sụp đổ của một chính quyền mà còn là góp sức để cuộc chuyển giao diễn ra nhanh chóng, giữ gìn sinh mạng của người dân và những cơ sở thiết yếu của đô thị.

Trong hoàn cảnh ấy, Đài Phát thanh Sài Gòn được xác định là một địa điểm có ý nghĩa đặc biệt. Khi tiếng súng vẫn chưa hoàn toàn chấm dứt, một thông điệp được truyền đi kịp thời có thể tác động tới nhiều đơn vị quân đội, cơ quan chính quyền và hàng triệu người dân đang chờ đợi tin tức.

Sáng 30/4: Những bước chân vào Dinh Độc Lập

Sáng 30/4/1975, tình hình Sài Gòn biến chuyển từng giờ. Khoảng 9 giờ, Dương Văn Minh, người vừa đảm nhận chức Tổng thống chính quyền Việt Nam Cộng hòa, phát lời kêu gọi các đơn vị quân đội ngừng nổ súng và giữ nguyên vị trí, chờ việc bàn giao chính quyền.

Nghe thông tin ấy, Nguyễn Hữu Thái cùng nhà báo Nguyễn Vạn Hồng và nhà giáo Huỳnh Văn Tòng quyết định đến Dinh Độc Lập. Với những mối quan hệ sẵn có trong giới trí thức và một số thành viên chính quyền Sài Gòn, họ mong muốn góp phần thúc đẩy việc chấm dứt giao tranh.

Khoảng 10 giờ, nhóm của Nguyễn Hữu Thái có mặt tại dinh. Bầu không khí ở đây khác hẳn những ngày trước. Các chốt bảo vệ đã thưa vắng, trong khi những người còn ở lại chờ đợi diễn biến cuối cùng của cuộc chiến.

Từ khu vực Dinh Độc Lập, Nguyễn Hữu Thái chứng kiến đoàn xe tăng của quân giải phóng tiến vào đại lộ Thống Nhất, nay là đường Lê Duẩn. Những chiếc xe tăng vượt qua cổng dinh, đánh dấu sự kết thúc quyền kiểm soát của chính quyền Sài Gòn tại trung tâm đầu não.

Sau khi bộ đội tiến vào, Nguyễn Hữu Thái và Huỳnh Văn Tòng phối hợp hướng dẫn lực lượng giải phóng tiếp cận những người đang có mặt trong dinh. Theo lời kể của Nguyễn Hữu Thái được Thông tấn xã Việt Nam ghi lại, ông cùng Huỳnh Văn Tòng còn hỗ trợ Trung úy Bùi Quang Thận lên nóc dinh để cắm lá cờ chiến thắng.

Hình ảnh lá cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam tung bay trên nóc Dinh Độc Lập trở thành một trong những biểu tượng nổi bật nhất của ngày toàn thắng.

Tuy nhiên, đối với những người trực tiếp có mặt tại đó, một công việc quan trọng vẫn đang chờ đợi: cần phát đi lời đầu hàng chính thức của người đứng đầu chính quyền Sài Gòn để các lực lượng còn lại biết và chấm dứt kháng cự.

Cuộc hành trình đến Đài Phát thanh Sài Gòn

Sau khi Dinh Độc Lập được tiếp quản, đại diện quân giải phóng quyết định đưa Dương Văn Minh và Thủ tướng Vũ Văn Mẫu đến Đài Phát thanh Sài Gòn.

Trong đoàn có Chính ủy Lữ đoàn xe tăng 203 Bùi Văn Tùng, sĩ quan Phạm Xuân Thệ, Nguyễn Hữu Thái cùng một số nhân chứng và người tham gia hỗ trợ.

Đài Phát thanh Sài Gòn lúc ấy đặt tại số 3 đường Nguyễn Đình Chiểu. Tuy quãng đường từ Dinh Độc Lập tới đài không xa, nhưng công việc phía trước không hề đơn giản.

Khi đoàn người có mặt, nhiều nhân viên của đài đã rời nhiệm sở. Hệ thống kỹ thuật vẫn còn nhưng thiếu người vận hành. Trong khi đó, thông điệp đầu hàng cần được phát đi càng sớm càng tốt.

Nguyễn Hữu Thái cùng những người có mặt nhanh chóng tìm kiếm nhân viên kỹ thuật. Theo hồi ức của ông, kỹ thuật viên Trần Văn Bảng đã được tìm thấy và tham gia khôi phục hoạt động phát sóng.

Một khó khăn khác xuất hiện: việc ghi âm các lời tuyên bố cần có thiết bị phù hợp. Nhà báo Tây Đức Börries Gallasch, có mặt cùng đoàn, đã cho mượn máy ghi âm cassette để thực hiện công việc.

Không có một ê-kíp phát thanh được chuẩn bị từ trước, cũng không có kịch bản hoàn chỉnh theo quy trình thông thường. Những người hiện diện phải tự phối hợp, giải quyết từng công việc giữa tình thế khẩn trương.

Chính trong hoàn cảnh đặc biệt ấy, Nguyễn Hữu Thái trở thành người tổ chức và dẫn chương trình phát thanh của ngày chiến thắng.

Khi lời đầu hàng vang lên trên sóng

Tại đài phát thanh, nội dung tuyên bố đầu hàng và lời chấp nhận đầu hàng được chuẩn bị với sự tham gia của các cán bộ quân giải phóng. Những tư liệu và lời kể của người trong cuộc ghi nhận vai trò quan trọng của Bùi Văn Tùng trong việc soạn thảo các văn bản lịch sử.

Dương Văn Minh trực tiếp đọc lời tuyên bố đầu hàng, xác nhận quân lực Việt Nam Cộng hòa phải hạ vũ khí và chính quyền Sài Gòn từ trung ương đến địa phương giải tán.

Tiếp đó, Bùi Văn Tùng thay mặt quân giải phóng đọc lời chấp nhận đầu hàng, khẳng định thắng lợi của lực lượng cách mạng.

Nhưng trước khi những thông điệp ấy được phát đi, thính giả đã nghe thấy tiếng nói của một người dẫn chương trình không chuyên: Nguyễn Hữu Thái.

Ông giới thiệu sự hiện diện của những người tham gia tiếp quản Dinh Độc Lập, thông báo thắng lợi và mời đồng bào cùng đón chào ngày chiến thắng của dân tộc.

Theo các bản ghi âm được lưu giữ, chương trình không hoàn toàn diễn ra trơn tru. Có những khoảnh khắc trao đổi giữa những người đứng trước micro, tiếng bàn bạc và âm thanh sinh hoạt trong phòng phát sóng vô tình truyền ra ngoài.

Những chi tiết ấy phản ánh tính chất khẩn cấp và đặc biệt của buổi phát thanh. Đây không phải một chương trình được chuẩn bị công phu trong phòng thu, mà là tiếng nói trực tiếp của một thời khắc lịch sử đang diễn ra.

Khoảng đầu giờ chiều 30/4/1975, lời tuyên bố đầu hàng chính thức vang lên trên làn sóng Đài Phát thanh Sài Gòn.

Đối với người dân đang theo dõi tình hình, đây là thông tin mang ý nghĩa quyết định. Cuộc chiến tranh kéo dài nhiều thập niên đã đi đến hồi kết.

Đối với các lực lượng còn cầm vũ khí, thông điệp ấy có ý nghĩa thúc đẩy việc ngừng chiến đấu, hạn chế những tổn thất không cần thiết khi cục diện chiến tranh đã được định đoạt.

Còn với Nguyễn Hữu Thái, một người từng trải qua nhiều năm đấu tranh trong phong trào sinh viên, giây phút đứng trước micro chính là điểm gặp gỡ giữa khát vọng hòa bình của tuổi trẻ và hiện thực thống nhất đất nước.

“Nối vòng tay lớn” và khát vọng hòa hợp dân tộc

Buổi phát thanh lịch sử không dừng lại ở những lời tuyên bố mang ý nghĩa chính trị và quân sự.

Khi thông tin chiến thắng được truyền đi, nhiều nhân sĩ, trí thức và văn nghệ sĩ tìm đến đài phát thanh để bày tỏ niềm vui trước thời khắc đất nước bước sang một trang sử mới.

Trong số đó có nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, người từng gắn bó với phong trào thanh niên, sinh viên và những hoạt động văn hóa phản chiến tại miền Nam.

Nguyễn Hữu Thái và Trịnh Công Sơn vốn quen biết nhau từ thời học sinh ở Huế. Cuộc chiến đã khiến hai người đi trên những chặng đường khác nhau, nhưng ngày 30/4/1975 lại đưa họ gặp nhau trong hoàn cảnh đặc biệt.

Được mời phát biểu qua làn sóng phát thanh, Trịnh Công Sơn bày tỏ niềm xúc động trước ngày hòa bình, độc lập và thống nhất mà ông cùng nhiều người Việt Nam từng mong đợi.

Sau đó, ông cùng Nguyễn Hữu Thái và những người có mặt cất tiếng hát Nối vòng tay lớn. Không có dàn nhạc hay những thiết bị biểu diễn chuyên nghiệp, mọi người vỗ tay, gõ nhịp và cùng hát.

Giữa thời khắc lịch sử, tiếng hát ấy mang ý nghĩa đặc biệt. Nó thể hiện ước vọng đoàn tụ của một dân tộc đã trải qua quá nhiều năm chiến tranh và chia cắt.

Với Nguyễn Hữu Thái, điều đáng nhớ không chỉ là ông đã được chứng kiến chiến thắng, mà còn là sự gặp gỡ giữa những con người từng sống ở các hoàn cảnh khác nhau, cùng hướng đến một tương lai hòa bình.

Cuộn băng gìn giữ tiếng nói của ngày chiến thắng

Một chi tiết đặc biệt của buổi phát thanh ngày 30/4/1975 là chương trình đã được một người dân ghi lại gần như trọn vẹn.

Người đó là Nguyễn Nhã, khi ấy là một nhà giáo có quan tâm sâu sắc đến nghiên cứu lịch sử. Trong lúc trú tránh cùng gia đình tại khu vực nhà thờ Tân Định, ông mở radio theo dõi tình hình Sài Gòn và sử dụng máy cassette ghi lại những âm thanh phát ra từ đài.

Nhờ hành động ấy, nhiều lời nói, tiếng trao đổi và âm thanh của buổi phát thanh lịch sử đã được lưu giữ.

Không chỉ bảo tồn nội dung lời đầu hàng của Dương Văn Minh hay lời chấp nhận đầu hàng của Bùi Văn Tùng, cuộn băng còn ghi lại tiếng nói của Nguyễn Hữu Thái, những trao đổi ngay trong phòng phát thanh và không khí của thời khắc chuyển giao.

Về sau, Nguyễn Nhã đã công bố, sao chép và trao tặng tư liệu ghi âm cho các cơ quan, tổ chức lưu trữ, góp phần bảo tồn một chứng tích âm thanh quý giá của lịch sử Việt Nam.

Chính sự tồn tại của bản ghi âm giúp các thế hệ sau tiếp cận sự kiện không chỉ qua sách báo, hình ảnh và hồi ức, mà còn qua những giọng nói thực sự vang lên vào ngày 30/4/1975.

Tiếng nói còn mãi sau nửa thế kỷ

Trong lịch sử Đại thắng mùa Xuân năm 1975, những mũi tiến công quân sự, những người lính xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập và lá cờ chiến thắng trên nóc dinh đã trở thành những hình ảnh bất tử.

Bên cạnh đó, buổi phát thanh đặc biệt ngày 30/4 còn ghi dấu vai trò của những trí thức, sinh viên và người dân Sài Gòn trong giờ phút quyết định.

Nguyễn Hữu Thái không phải một phát thanh viên chuyên nghiệp. Ông cũng không phải người trực tiếp đọc lời đầu hàng. Nhưng bằng sự chủ động, khả năng kết nối và tinh thần trách nhiệm, ông đã góp phần đưa những thông điệp quan trọng của ngày chiến thắng tới đông đảo đồng bào.

Một chiếc micro, những tờ giấy viết vội, chiếc máy ghi âm mượn của nhà báo nước ngoài và sự phối hợp của những con người vừa gặp nhau trong hoàn cảnh đặc biệt đã tạo nên một chương trình phát thanh đi vào lịch sử.

Nửa thế kỷ nhìn lại, câu chuyện Nguyễn Hữu Thái nhắc nhớ rằng chiến thắng ngày 30/4/1975 không chỉ được làm nên bởi sức mạnh của các binh đoàn tiến công, mà còn có sự đóng góp của những lực lượng yêu nước ngay trong lòng đô thị.

Và trên hết, những tiếng nói phát đi từ Đài Phát thanh Sài Gòn hôm ấy đã lưu giữ một khát vọng lớn lao của dân tộc Việt Nam: chấm dứt chiến tranh, nối liền đất nước và mở ra những ngày hòa bình.