NGUYỄN HUY KHÔI – NGƯỜI CẤT LỜI HIỆU TRIỆU TRONG MÙA THU LỊCH SỬ

Từ người thanh niên yêu nước đến người chiến sĩ cách mạng

Trần Quang Huy, tên thật Vũ Đức Huề, sinh ngày 4/2/1922 tại xã Đông Vệ, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa.

Ông đến với hoạt động cách mạng từ khi còn rất trẻ. Cuộc đời hoạt động của người thanh niên Vũ Đức Huề không hề bằng phẳng. Trước Cách mạng Tháng Tám, ông đã ba lần bị địch bắt giam.

Đầu năm 1945, sau một lần bị bắt tại ga Thanh Hóa và được trả tự do sau cuộc đảo chính Nhật – Pháp, ông trở lại Hà Nội, hòa mình ngay vào cao trào tiền khởi nghĩa đang ngày càng sôi sục.

Trong thời gian hoạt động, Vũ Đức Huề sử dụng nhiều tên khác nhau. Nguyễn Huy Khôi là tên ông sử dụng trong những ngày chuẩn bị và tiến hành Tổng khởi nghĩa ở Hà Nội. Còn cái tên Trần Quang Huy gắn bó với ông trong phần lớn chặng đường hoạt động sau này.

Trở về Hà Nội, Nguyễn Huy Khôi được giao công tác tại Ban Công vận Xứ ủy Bắc Kỳ.

Nhiệm vụ của ông và các đồng chí lúc này là phát triển các tổ Công nhân cứu quốc và lực lượng tự vệ trong những nhà máy, xí nghiệp quan trọng; tuyên truyền, vận động công nhân và chuẩn bị lực lượng cho cuộc khởi nghĩa khi thời cơ đến.

Và thời cơ ấy đã đến rất nhanh.

Năm người trước vận mệnh của Hà Nội

Tháng Tám năm 1945, phát xít Nhật tuyên bố đầu hàng Đồng minh.

Bộ máy chính quyền thân Nhật rơi vào khủng hoảng.

Tình thế cách mạng thay đổi từng giờ.

Hà Nội là trung tâm chính trị quan trọng đặc biệt. Giành được chính quyền ở Hà Nội sẽ có tác động rất lớn tới phong trào cách mạng trên cả nước. Nhưng đây cũng là nơi quân Nhật vẫn còn lực lượng và vũ khí.

Khởi nghĩa quá sớm có thể dẫn tới tổn thất.

Chậm trễ lại có thể bỏ lỡ thời cơ lịch sử.

Sáng 16/8/1945, tại số 101 phố Gambetta, nay là phố Trần Hưng Đạo, một cuộc họp đặc biệt được tổ chức.

Ủy ban Quân sự Cách mạng Hà Nội – tức Ủy ban Khởi nghĩa – được thành lập.

Ủy ban chỉ có năm người:

Nguyễn Khang, Nguyễn Huy Khôi, Nguyễn Quyết, Lê Trọng Nghĩa và Nguyễn Duy Thân.

Trần Đình Long được cử làm cố vấn.

Nguyễn Huy Khôi trở thành một trong năm người trực tiếp tham gia chuẩn bị và chỉ đạo cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội.

Những quyết định được đưa ra trong những ngày ấy không chỉ liên quan đến một thành phố.

Đó là những quyết định gắn với vận mệnh của cách mạng.

Đêm Hà Nội không ngủ

Ngày 17/8, một cuộc mít tinh do Tổng hội Viên chức tổ chức tại Nhà hát Lớn đã được lực lượng cách mạng biến thành cuộc biểu dương lực lượng của Việt Minh.

Cờ đỏ sao vàng xuất hiện giữa quảng trường.

Những tiếng hô ủng hộ Việt Minh vang lên.

Dòng người từ Nhà hát Lớn tỏa đi các phố, biến cuộc mít tinh thành một cuộc tuần hành lớn.

Khí thế cách mạng đã lan khắp Hà Nội.

Đêm 18/8 là một đêm đặc biệt.

Sau này, chính Trần Quang Huy nhớ lại đó như một “đêm giao thừa” của lịch sử.

Hà Nội gần như không ngủ.

Khắp nơi, người dân hối hả may cờ. Các đội tự vệ kiểm tra vũ khí. Những thanh niên chuẩn bị cho nhiệm vụ ngày hôm sau. Từng nhóm người tập hát Tiến quân ca. Các kế hoạch cuối cùng cho cuộc khởi nghĩa được hoàn tất.

Một ngày mới đang đến.

Nhưng đó không còn là một ngày bình thường.

Đó là ngày 19 tháng Tám năm 1945.

Người bước lên khán đài Nhà hát Lớn

Ngay từ sáng sớm 19/8, Hà Nội đã ngập trong màu đỏ của những lá cờ sao vàng.

Công nhân từ các nhà máy, xí nghiệp tập hợp thành đội ngũ.

Nhân dân nội thành xuống đường.

Từ ngoại thành và các vùng lân cận, hàng vạn nông dân, thanh niên, phụ nữ và các đội tự vệ cũng tiến về trung tâm Hà Nội.

Những người công nhân mặc áo xanh hòa cùng áo nâu của nông dân, áo trắng của học sinh, viên chức và trí thức.

Tất cả cùng hướng về Quảng trường Nhà hát Lớn.

Một biển người hình thành giữa trung tâm Hà Nội.

Và trong thời khắc ấy, Nguyễn Huy Khôi nhận một nhiệm vụ đặc biệt.

Sau lời giới thiệu của Lê Trọng Nghĩa, Nguyễn Huy Khôi bước lên khán đài.

Thay mặt Ủy ban Quân sự Cách mạng, ông đọc lời hiệu triệu của Việt Minh, kêu gọi nhân dân đoàn kết, đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền.

Phía dưới ông là hàng vạn người.

Trước mặt ông là một Hà Nội đang đứng trước ngưỡng cửa của lịch sử.

Sau cuộc mít tinh, quần chúng cách mạng chia thành nhiều đoàn tiến tới những cơ quan trọng yếu.

Phủ Khâm sai Bắc Bộ được tiếp quản.

Tòa Thị chính, Sở Cảnh sát và nhiều cơ quan khác lần lượt về tay lực lượng cách mạng.

Đến cuối ngày 19/8, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội căn bản thắng lợi.

Một chính quyền mới chuẩn bị ra đời.

Từ người đọc lời hiệu triệu đến Chủ tịch chính quyền cách mạng Hà Nội

Sau thắng lợi ngày 19/8, Nguyễn Huy Khôi tiếp tục được trao một trọng trách đặc biệt.

Ông được giao làm Chủ tịch Ủy ban nhân dân Cách mạng lâm thời Hà Nội.

Ngày 20/8/1945, chính quyền cách mạng lâm thời của Hà Nội ra mắt nhân dân.

Người chiến sĩ vừa đứng trên khán đài Nhà hát Lớn kêu gọi nhân dân khởi nghĩa một ngày trước đó giờ đây trở thành người đứng đầu chính quyền cách mạng lâm thời của Thủ đô.

Ông đảm nhiệm cương vị này trong khoảng thời gian ngắn ngủi, từ ngày 20 đến ngày 30/8/1945.

Nhưng đó là mười ngày vô cùng đặc biệt.

Một chính quyền vừa ra đời sau cuộc cách mạng phải đối diện với hàng loạt công việc cấp bách. Trật tự thành phố phải được giữ vững. Bộ máy chính quyền mới phải được tổ chức. Thành quả cách mạng phải được bảo vệ trong khi tình hình chính trị, quân sự vẫn hết sức phức tạp.

Nguyễn Huy Khôi lại có mặt ở vị trí mà lịch sử cần ông.

Ngày 25/8/1945, ông được Xứ ủy chỉ định làm Bí thư Thành ủy Hà Nội.

Từ một cán bộ công vận trước khởi nghĩa, chỉ trong những ngày tháng Tám lịch sử, ông đã trở thành thành viên Ủy ban Khởi nghĩa, người đọc lời hiệu triệu trước nhân dân, Chủ tịch chính quyền cách mạng lâm thời rồi Bí thư Thành ủy Hà Nội.

Sáu mươi năm theo con đường đã chọn

Cách mạng Tháng Tám không phải điểm kết thúc trong cuộc đời hoạt động của Trần Quang Huy.

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ quan trọng: Ủy viên Xứ ủy Bắc Bộ, công tác tại Khu 12 và Liên khu I, Chánh Văn phòng Tổng Bí thư và phụ trách Báo Nhân Dân.

Sau hòa bình lập lại ở miền Bắc, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong các cơ quan của Đảng và Nhà nước.

Ông từng là Tổng Biên tập Tạp chí Học tập – nay là Tạp chí Cộng sản; Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương; Bộ trưởng Phủ Thủ tướng; Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp chế của Chính phủ; Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội.

Ông là đại biểu Quốc hội các khóa IV, V, VI và VII.

Trần Quang Huy qua đời ngày 27/6/1995 tại Hà Nội, khép lại khoảng sáu thập niên hoạt động cách mạng.

Nhưng có lẽ hình ảnh đáng nhớ nhất về ông vẫn thuộc về những ngày tháng Tám năm 1945.

Người chiến sĩ của mùa thu Hà Nội

Hơn tám mươi năm đã trôi qua.

Nhà hát Lớn vẫn đứng đó.

Những con phố của Hà Nội đã thay đổi rất nhiều. Phố Gambetta năm xưa đã trở thành phố Trần Hưng Đạo. Những địa điểm từng diễn ra các cuộc họp bí mật, những nơi đoàn người cách mạng đi qua giờ hòa vào nhịp sống bình yên của Thủ đô.

Nhưng lịch sử của những ngày tháng Tám năm 1945 vẫn còn đó.

Khi tìm hiểu về Nguyễn Huy Khôi – Trần Quang Huy, điều khiến chúng ta nhớ nhất không chỉ là những chức vụ ông đảm nhiệm sau này.

Đó còn là hình ảnh một người chiến sĩ cách mạng mới ngoài hai mươi tuổi, đã trải qua nhiều lần tù đày nhưng vẫn tiếp tục hoạt động; là một trong năm người tham gia cơ quan trực tiếp chỉ đạo cuộc khởi nghĩa tại Hà Nội; và trong buổi sáng lịch sử ngày 19/8, đã bước lên khán đài Nhà hát Lớn để cất lời kêu gọi nhân dân đứng lên giành chính quyền.

Lịch sử đôi khi được tạo nên trong những khoảnh khắc rất ngắn.

Với Nguyễn Huy Khôi, một trong những khoảnh khắc ấy là buổi sáng ngày 19 tháng Tám năm 1945.

Giữa biển người và cờ đỏ sao vàng, tiếng hiệu triệu vang lên.

Hà Nội đứng dậy.

Chính quyền về tay nhân dân.

Và từ mùa thu ấy, cái tên Nguyễn Huy Khôi – Trần Quang Huy đã trở thành một phần của ký ức về ngày Hà Nội giành chính quyền, một ký ức xứng đáng được các thế hệ hôm nay tìm hiểu, trân trọng và gìn giữ.

Nguồn tư liệu:

Thông tin về ngày sinh, quê quán của Trần Quang Huy được xác nhận trong thông báo của Trung ương đăng trên Tạp chí Cộng sản: ông tên thật Vũ Đức Huề, sinh ngày 4/2/1922 tại xã Đông Vệ, huyện Đông Sơn, Thanh Hóa, mất ngày 27/6/1995. bannedthought.net

Vai trò của Nguyễn Huy Khôi trong Cách mạng Tháng Tám được Báo Nhân Dân ghi khá đầy đủ: ông phụ trách Ban Công vận Xứ ủy, là một trong năm thành viên Ủy ban Quân sự Cách mạng Hà Nội; ngày 19/8, ông trực tiếp đọc lời hiệu triệu của Việt Minh tại Nhà hát Lớn và sau đó làm Chủ tịch UBND Cách mạng lâm thời Hà Nội. Nhân Dân

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia còn cung cấp một chi tiết rất thú vị giúp giải thích tên Trần Quang Huy: Vũ Đức Huề từng bị giam cùng người bạn Trần Quang Huy, tức nhà thơ Việt Phương sau này, và lấy tên của người bạn làm tên hoạt động. Bảo Tàng Lịch Sử

Báo Nhân Dân – Tổng khởi nghĩa Tháng Tám: Một kỳ tích trong lịch sử dân tộc Việt Nam
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia – tư liệu về Vũ Đức Huề và tên Trần Quang Huy
Cổng thông tin Thành phố Hà Nội – Người đọc lời kêu gọi khởi nghĩa ở Hà Nội