NGUYỄN KHẮC NHU: KHÚC TRÁNG CA TỰ TIẾT TRÊN DÒNG SÔNG THƯƠNG
Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng như ông Đổng, ông Pháp, Nguyễn Khắc Nhu (1882 - 1930) ngay từ nhỏ đã là một bậc kỳ tài. Thuở ấy, vùng đất Song Khê vang danh nhờ cậu học trò thông minh xuất chúng, thi đỗ đầu xứ, khiến cả phủ Lạng Giang nể phục gọi bằng cái tên tôn kính: Xứ Nhu.
Nhưng Xứ Nhu không dùng cái chữ của thánh hiền để mưu cầu vinh hoa dưới gót giày thực dân. Giữa cảnh quê hương lầm than, ông đã chọn một lối rẽ đầy bão táp. Ngay tại mảnh đất quê nhà, ông lập ra hội "Chân tâm phụ tử" — một tổ chức bề ngoài là dạy chữ, luyện đạo làm người, nhưng thực chất là nơi nhen nhóm ngọn lửa yêu nước, tập hợp những thanh niên ưu tú của Song Khê và Nội Hoàng để chờ ngày đại nghĩa.
Trong tâm khảm của những người như ông Đào Văn Pháp, cụ Xứ Nhu không chỉ là một nhà nho uyên bác mà còn là một chiến lược gia mưu lược. Cụ đã biến vùng quê nghèo ven sông Thương thành một "pháo đài" lòng dân.
Những chuyến đò dọc ngang nối Song Khê với Nội Hoàng, những buổi họp kín dưới mái đình cổ kính không chỉ chở gạo, chở hàng mà chở cả khát vọng tự do dân tộc. Trước khi rời quê nhà chỉ đạo cuộc Khởi nghĩa Yên Bái (1930), cụ đã đứng bên bờ sông Thương, nhìn dòng nước chảy xiết mà thề rằng:
"Nếu không đuổi được giặc, thà làm ma đất Việt chứ không sống làm nô lệ cho Tây!"
Lời thề ấy đã tạc vào lòng sông, vào dáng núi Nham Biền, trở thành kim chỉ nam cho biết bao thế hệ người con Bắc Giang sau này.
Cuộc khởi nghĩa năm 1930 nổ ra, cụ Nguyễn Khắc Nhu trực tiếp chỉ huy đánh chiếm đồn Hưng Hóa và Lâm Thao, khiến quân thù khiếp vía. Nhưng trong cơn binh lửa, cụ bị thương nặng và rơi vào tay giặc.
Kẻ thù dùng mọi thủ đoạn dụ dỗ, tra tấn, nhưng chúng đã lầm. Đối với một bậc trượng phu lấy khí tiết làm trọng như cụ, cái chết chẳng đáng sợ bằng sự nhục nhã của kiếp nô lệ. Ngay trong nhà giam, không để quân giặc khuất phục, cụ đã đập đầu vào tường để tự tiết.
Hành động ấy là một cú sốc lớn đối với chính quyền thực dân và là một luồng điện mạnh mẽ thổi bùng ý chí chiến đấu cho đồng bào. Cụ ngã xuống, nhưng cái chết ấy đã hóa thành bất tử, như ngọn đuốc rực cháy dẫn đường cho cách mạng.
