Nguyễn Khắc Nhu - nhà vận động cách mạng thời cận đại
Hẳn người làng Song Khê, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang không ai không biết đến Nguyễn Khắc Nhu - người đã đỗ đầu xứ Bắc Kỳ kỳ thi Hương năm 1912 nên còn được gọi là Xứ Nhu.
Mồ côi cha từ năm 12 tuổi khiến cuộc sống cơ cực, phiêu bạt thời tuổi trẻ vì thiếu vắng hình bóng người cha. Nhưng có lẽ chính đường đời đã tôi luyện cho ông một ý chí sắt đá cùng lòng yêu nước, làm nền tảng cho cuộc vận động cách mạng thời cận đại sau này.
Năm 1903, lần đầu tiên được tiếp xúc với Phan Bội Châu khi đưa cụ đến đồn Phồn Xương gặp Đề Thám. Trên đường đi, ông đã được Phan Bội Châu lý giải về những điều cần thiết để làm cách mạng đó là chỉ có khởi nghĩa vũ trang mới đánh đuổi đuổi đươc thực dân Pháp ra khỏi đất nước. Khi phong trào Đông Du tổ chức đưa thanh niên ra nước ngoài học tập, Nguyễn Khắc Nhu là 1 trong số 17 thanh niên Bắc Kỳ được đi học, tuy nhiên khi sang đến Quảng Tây đoàn đã không bắt liên lạc được với phái viên của Phan Bội Châu, không những vậy họ còn bị nhà cầm quyền Trung Quốc bắt giữ một thời gian rồi mới cho về nước.
Năm 1908 trở về nước, ông xin làm tổng sư dạy học đồng thời tiến hành những công việc cần thiết cho việc chuẩn bị lực lượng cho cuộc cách mạng như: đào tạo nhân tài, kết thân với những người cùng chí hướng đồng thời tuyên truyền tư tưởng chống Pháp…. Song trong bối cảnh các phong trào đấu tranh liên tục bị dập tắt như phong trào Đông Du, phong trào đầu độc lính Pháp, Việt Nam quang phục hội… cũng khiến cho công cuộc của Nguyễn Khắc Nhu gặp khó khăn. Năm 1922 ông bị một thanh tra người Pháp khiển trách về việc tuyên truyền những bài thơ yêu nước cho học sinh, ông xin nghỉ dạy về quê làm nghề bốc thuốc và từng bước thực hiện ước mơ “ưu quốc, ái dân” của các nhà nho yêu nước.
Trong thời gian Phan Bội Châu bị giam lỏng ở Huế, Nguyễn Khắc Nhu đã cho người vào liên lạc với Phan Bội Châu hỏi xem trước mắt những người cách mạng nên làm gì? Năm 1926, Phan Bội Châu đã cho người ra Bắc trả lời cho Nguyễn Khắc Nhu “trước mắt hãy nên bắt đầu bằng cách mở trường đào tạo kiểu như Đông Kinh nghĩa thục”. Để thực hiện được mong muốn của mình, Nguyễn Khắc Nhu đã lập ra một hội có tên là Quốc dân Dục tài với mục địch quyên góp của cải của những người hảo tâm ở trong nước, tuy nhiên hội này chỉ duy trì trong một thời gian ngắn. Sau đó ông đã cùng với những người từng tham gia vào phong trào Đông Du và tham gia phong trào Yên Thế để lập nên một hội mới với tên gọi là Việt Nam Dân quốc. Chủ trương của hội là khởi nghĩa vũ trang tại các đồn bốt Pháp ở Đáp Cầu, Bắc Ninh và Phả Lại, tuy nhiên ý định vẫn chưa được thực hiện được vì có sự cố nổ bom tại nơi chế tạo vũ khí nên thực dân Pháp phát hiện được và đã dập tắt phong trào.
Năm 1928 để củng cố về lực lượng, ông đã sát nhập hội Việt Nam dân quốc vào tổ chức Việt Nam Quốc Dân Đảng (VNQDĐ), Nguyễn Khắc Nhu được bầu làm Trưởng ban Lập pháp của Đảng. Trên cương vị này, ông đã tiến hành nhiều hoạt động đẩy mạng công tác về tổ chức lực lượng cũng như những điều kiện cần thiết cho khởi nghĩa bị vũ trang.
