Nguyễn Khắc Viện: sống vượt lời tiên lượng để kể Việt Nam với thế giới

Ở tuổi 30, bác sĩ Nguyễn Khắc Viện mắc bệnh phổi nặng. Sau nhiều lần phẫu thuật, ông phải cắt tám xương sườn và hơn một lá phổi. Các thầy thuốc tại Pháp dự báo ông khó sống quá ba năm. Nhưng người bệnh ấy không chỉ vượt qua lời tiên lượng mà còn sống đến 84 tuổi, làm việc bền bỉ trên nhiều lĩnh vực và trở thành một trong những nhà văn hóa Việt Nam có ảnh hưởng lớn trong thế kỷ XX. Cuộc đời ông là câu chuyện về khả năng tự rèn luyện, về sức mạnh của tri thức và về một người dùng ngôn ngữ để giúp thế giới hiểu đúng Việt Nam.

Nguyễn Khắc Viện sinh năm 1913 tại Hà Tĩnh. Ông học y và trở thành bác sĩ nhi khoa nội trú tại Pháp. Sự lựa chọn nhi khoa bắt nguồn từ tình yêu trẻ nhỏ và mong muốn cứu giúp những em bé bệnh tật. Ngay khi sống xa Tổ quốc, ông đã quan tâm tới việc giáo dục thế hệ tương lai ở quê nhà. Năm 1948, giữa lúc cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang diễn ra, ông soạn hai cuốn “Lòng con trẻ” và “Giáo dục hoạt động” gửi về chiến khu.

Bệnh tật khiến Nguyễn Khắc Viện không thể tiếp tục nghề bác sĩ theo cách thông thường, nhưng không làm ông rời bỏ mục tiêu phục vụ con người. Để thích nghi với cơ thể đã mất một phần lớn chức năng hô hấp, ông nghiên cứu cả y học phương Tây lẫn phương Đông, xây dựng phương pháp dưỡng sinh và thực hành thở bụng. Ông diễn đạt cách thở bằng những câu ngắn, dễ nhớ để cả người không đọc được sách cũng có thể tập. Với ông, sức khỏe không chỉ là không mắc bệnh mà là khả năng tự điều chỉnh để thích nghi với những đòi hỏi của cuộc sống và môi trường.

Từ một bác sĩ, Nguyễn Khắc Viện dần trở thành nhà hoạt động văn hóa và thông tin đối ngoại. Ông hiểu rằng trong chiến tranh, Việt Nam không chỉ phải bảo vệ mình trên chiến trường mà còn phải giải thích với thế giới vì sao nhân dân Việt Nam đấu tranh. Đối với bạn đọc nước ngoài, khoảng cách ngôn ngữ và sự thiếu thông tin có thể khiến lịch sử, văn hóa và nguyện vọng độc lập của một dân tộc bị nhìn sai lệch. Công việc của ông là xây dựng một chiếc cầu bằng chữ nghĩa, tài liệu và đối thoại.

Nguyễn Khắc Viện từng làm Tổng Biên tập tạp chí Nghiên cứu Việt Nam bằng tiếng Pháp, Tổng Biên tập báo Tin Việt Nam, Giám đốc Nhà xuất bản Ngoại văn và Ủy viên Ủy ban Liên lạc văn hóa với nước ngoài. Ở những vị trí ấy, ông tham gia tổ chức biên soạn, dịch thuật và xuất bản các tài liệu giúp độc giả quốc tế tiếp cận đất nước Việt Nam không chỉ qua tin chiến sự. Ông giới thiệu một dân tộc có lịch sử lâu dài, một nền văn hóa giàu sức sống và một cuộc đấu tranh giành độc lập có cơ sở chính nghĩa.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, mặt trận thông tin đối ngoại có ý nghĩa đặc biệt. Những bài viết và ấn phẩm bằng tiếng nước ngoài phải vừa chính xác về dữ kiện, vừa đủ rõ ràng để người đọc thuộc một nền văn hóa khác có thể hiểu. Nguyễn Khắc Viện có lợi thế hiếm có: ông am hiểu văn hóa Việt Nam, Trung Hoa và Pháp, đồng thời có tư duy khoa học của một bác sĩ. Nhờ vậy, ông có thể trình bày những vấn đề phức tạp bằng lập luận chặt chẽ, kết nối truyền thống dân tộc với các giá trị phổ quát mà bạn bè quốc tế quan tâm.

Di sản trước tác của ông trải rộng từ lịch sử, văn học, triết học đến sức khỏe và tâm lý trẻ em. Ông dịch “Truyện Kiều” sang tiếng Pháp; viết “Việt Nam, thiên lịch sử dài”, “Khảo cứu về Cách mạng Việt Nam”, “Kể chuyện đất nước”, “Bàn về đạo Nho”, “Sức khỏe, bệnh tật và tâm lý”, “Từ sinh lý đến dưỡng sinh” cùng nhiều công trình khác. Mỗi cuốn sách giải quyết một đối tượng khác nhau, nhưng đều hướng tới việc làm cho tri thức trở nên có ích và có thể đi qua ranh giới ngôn ngữ.

Tình yêu trẻ em vẫn là mạch ngầm xuyên suốt công việc của ông. Trong giai đoạn đất nước thiếu giấy và kinh phí, Nguyễn Khắc Viện vận động bạn bè Thụy Điển hỗ trợ in 400.000 cuốn truyện “Tấm Cám” cho trẻ em Việt Nam. Ông cũng góp phần khơi dậy phong trào đá cầu, thúc đẩy nghiên cứu tâm lý trẻ em và kêu gọi người lớn hiểu, chơi cùng, tôn trọng trẻ em. Con số 400.000 cuốn sách cho thấy ông không chỉ nói về giáo dục bằng lý thuyết; ông tìm cách đưa sản phẩm cụ thể đến tay trẻ nhỏ.

Sau khi đất nước thống nhất, Nguyễn Khắc Viện tiếp tục nghiên cứu và đóng góp ý kiến cho quá trình phát triển. Từ trước Đại hội V đến Đại hội VII của Đảng, ông viết hơn 30 bản kiến nghị và thư góp ý, trình bày quan điểm thẳng thắn về quản lý, cán bộ, dân chủ, môi trường và công bằng xã hội. Ông đề xuất một công thức ngắn gọn cho đổi mới: “Quốc tế – Dân chủ – Khoa học”. Đó là kết tinh từ kinh nghiệm của một người từng sống lâu năm ở nước ngoài nhưng luôn gắn suy nghĩ với thực tiễn Việt Nam.

Nguyễn Khắc Viện qua đời ngày 10 tháng 5 năm 1997. Ông được Nhà nước tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất và Giải thưởng Nhà nước; Viện Hàn lâm Pháp trao tặng ông Giải thưởng Lớn về Pháp ngữ. Những phần thưởng ấy ghi nhận một cuộc đời lao động đặc biệt, nhưng điều khiến câu chuyện của ông còn sức lay động là khoảng cách giữa lời tiên lượng ba năm và hơn nửa thế kỷ cống hiến sau đó.

Từ cơ thể bị tổn thương nặng, Nguyễn Khắc Viện học cách thở để tiếp tục sống. Từ khoảng cách giữa Việt Nam và thế giới, ông dùng ngoại ngữ, sách báo và tri thức để tạo nên sự thấu hiểu. Từ tình yêu dành cho trẻ em, ông biến suy nghĩ thành sách, trò chơi và ngành nghiên cứu tâm lý. Cuộc đời ấy cho thấy nghịch cảnh có thể thu hẹp khả năng của con người, nhưng một mục đích sống rõ ràng và phương pháp rèn luyện bền bỉ có thể mở ra những con đường hoàn toàn mới.

Ý nghĩa lớn nhất trong di sản Nguyễn Khắc Viện có lẽ nằm ở tinh thần không tự giới hạn mình trong một chuyên môn. Khi không còn đủ sức làm bác sĩ lâm sàng, ông vẫn phục vụ sức khỏe cộng đồng; khi không cầm vũ khí, ông tham gia cuộc đấu tranh bằng thông tin; khi tuổi cao, ông vẫn viết và góp ý cho tương lai. Ông đã biến từng thử thách của cá nhân thành một lý do để hiểu con người sâu hơn và phụng sự đất nước rộng hơn.