Nguyễn Khang – Người lãnh đạo cuộc Tổng khởi nghĩa Hà Nội trong mùa Thu năm 1945

Nguyễn Khang sinh năm 1919 tại xã Minh Hưng, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Từ những năm 1937–1938, ông đã sớm tham gia hoạt động cách mạng và làm việc trong cơ quan ấn loát bí mật của Xứ ủy Bắc Kỳ. Qua quá trình hoạt động, ông trở thành một cán bộ chủ chốt của Xứ ủy Bắc Kỳ và được giao những nhiệm vụ quan trọng tại Hà Nội.

Tháng 8 năm 1945, tình hình trong nước thay đổi từng ngày. Nhật đầu hàng Đồng minh, bộ máy chính quyền cũ rơi vào khủng hoảng, trong khi phong trào Việt Minh đã phát triển mạnh trong quần chúng. Tại Hà Nội, thời cơ giành chính quyền đã xuất hiện nhưng tình hình vẫn rất nguy hiểm: quân Nhật còn đông, có vũ khí và có thể can thiệp bằng quân sự.

Trong hoàn cảnh đó, Xứ ủy Bắc Kỳ quyết định thành lập Ủy ban Quân sự Cách mạng Hà Nội, tức Ủy ban Khởi nghĩa, để trực tiếp chuẩn bị và lãnh đạo việc giành chính quyền. Nguyễn Khang, khi đó là Ủy viên Thường vụ Xứ ủy, được giao làm Chủ tịch. Cùng tham gia Ủy ban có Nguyễn Quyết, Nguyễn Huy Khôi, Lê Trọng Nghĩa và Nguyễn Duy Thân; Trần Đình Long làm cố vấn.

Ngày 16 tháng 8 năm 1945, tại căn nhà số 101 phố Gambetta, nay là phố Trần Hưng Đạo, Hà Nội, Nguyễn Khang chủ trì phiên họp đầu tiên của Ủy ban Quân sự Cách mạng. Trước mắt những người lãnh đạo khởi nghĩa là một bài toán rất khó: quân Nhật ở Hà Nội có hơn một vạn người, trong khi lực lượng tự vệ cách mạng chỉ khoảng hơn 700 người và vũ khí còn rất thô sơ.

Thay vì chủ trương lập tức đối đầu bằng vũ trang với quân Nhật, Nguyễn Khang cùng các đồng chí lựa chọn một cách làm thận trọng hơn: dựa vào sức mạnh của hàng vạn quần chúng, kết hợp đấu tranh chính trị với việc chuẩn bị lực lượng vũ trang, đồng thời tìm cách tránh một cuộc đụng độ quân sự bất lợi. Đây là một quyết định quan trọng, bởi nếu khởi nghĩa biến thành cuộc giao chiến trực diện với quân Nhật khi lực lượng còn chênh lệch, tổn thất có thể rất lớn.

Ngày 17 tháng 8, tại Quảng trường Nhà hát Lớn Hà Nội diễn ra cuộc mít tinh của Tổng hội Công chức. Theo kế hoạch ban đầu, đây là cuộc tập hợp nhằm ủng hộ Chính phủ Trần Trọng Kim. Nhưng lực lượng Việt Minh đã nhanh chóng biến cuộc mít tinh thành một cuộc biểu dương lực lượng cách mạng. Hàng vạn người tham gia, cờ Việt Minh xuất hiện trên quảng trường, những khẩu hiệu ủng hộ Việt Minh vang lên và nhiều người tự nguyện đứng vào hàng ngũ cách mạng.

Sự kiện ấy cho thấy sức mạnh thực sự của phong trào quần chúng ở Hà Nội. Nguyễn Khang và các đồng chí nhận thấy điều kiện để giành chính quyền đã chín muồi. Xứ ủy và Thành ủy Hà Nội quyết định ngày 19 tháng 8 năm 1945là ngày khởi nghĩa tại Hà Nội.

Sáng 19 tháng 8, hàng vạn người dân từ nhiều nơi đổ về trung tâm thành phố. Các đoàn người tập hợp tại khu vực Nhà hát Lớn rồi tiến về những cơ quan trọng yếu. Lực lượng cách mạng tổ chức quần chúng chiếm các cơ sở chính quyền và cơ quan quân sự quan trọng của chính quyền cũ.

Tại Trại Bảo an binh, tình hình trở nên căng thẳng khi quân Nhật đưa xe tăng và binh lính tới bao vây, yêu cầu lực lượng cách mạng phải giao nộp vũ khí. Đây là thời điểm rất nguy hiểm, bởi chỉ một hành động thiếu kiềm chế cũng có thể dẫn tới nổ súng và thương vong lớn.

Nhưng cuộc khởi nghĩa vẫn tiếp tục phát triển. Sức mạnh của hàng vạn quần chúng đã tạo nên một khí thế áp đảo. Các cơ quan chính quyền ở Hà Nội lần lượt nằm trong tay lực lượng cách mạng. Ngày 19 tháng 8 năm 1945 trở thành ngày thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa tại Hà Nội, một trong những sự kiện quyết định của Cách mạng Tháng Tám.

Nguyễn Khang không chỉ là người có mặt trong những ngày khởi nghĩa mà còn là người trực tiếp tham gia những quyết định quan trọng nhất trước giờ phút lịch sử. Sau Cách mạng Tháng Tám, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách. Năm 1948, một sắc lệnh của Chủ tịch Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chuẩn y Nguyễn Khang làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính Liên khu I.

Trong những năm sau đó, ông tiếp tục hoạt động trên nhiều cương vị, từng là Bí thư Liên khu Việt Bắc, đại biểu Quốc hội và cán bộ lãnh đạo cấp cao. Năm 1951, ông được bầu làm Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng; sau đó trở thành Ủy viên chính thức. Ông cũng từng giữ cương vị Đại sứ tại Trung Quốc và Mông Cổ, rồi làm Bộ trưởng Phủ Thủ tướng.

Nguyễn Khang qua đời năm 1976. Nhìn lại cuộc đời ông, dấu ấn nổi bật nhất vẫn là những ngày tháng 8 năm 1945, khi Hà Nội đứng trước bước ngoặt lịch sử. Trong hoàn cảnh lực lượng cách mạng còn hạn chế về vũ khí nhưng có một lực lượng quần chúng rộng lớn, ông cùng các đồng chí đã lựa chọn cách đánh phù hợp với tình thế, chớp thời cơ và trực tiếp lãnh đạo cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Thủ đô.