NGUYỄN KHOA ĐIỀM – NHÀ THƠ LỚN LÊN CÙNG ĐẤT NƯỚC

Có những nhà thơ viết về đất nước bằng những trang sử lớn, bằng những chiến công và những mốc thời gian đã được ghi nhớ. Nhưng cũng có người nhìn đất nước từ những điều gần gũi nhất: từ dáng mẹ, bàn tay người lao động, câu chuyện của bà, từ những con đường làng và những con người đã lặng lẽ sống qua chiến tranh.

Nguyễn Khoa Điềm thuộc về thế hệ những người trẻ trưởng thành trong những năm đất nước còn chia cắt và chiến tranh đang diễn ra khốc liệt.

Ông sinh năm 1943 tại Thừa Thiên Huế, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Tuổi thơ và những năm tháng trưởng thành của ông gắn với quê hương Huế – một vùng đất giàu truyền thống văn hóa nhưng cũng chịu nhiều biến động trong chiến tranh.

Năm 1964, sau khi tốt nghiệp Đại học Sư phạm Hà Nội, Nguyễn Khoa Điềm trở về miền Nam hoạt động. Ông tham gia công tác ở chiến trường Trị – Thiên và từ đó trực tiếp sống trong không khí của cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Đó là những năm tháng mà tuổi trẻ không chỉ đứng trước câu hỏi “Mình muốn trở thành ai?”, mà còn phải đối diện với một câu hỏi lớn hơn: “Mình phải làm gì cho đất nước đang trong chiến tranh?”

Nguyễn Khoa Điềm đã lựa chọn trở về chiến trường.

Ở nơi bom đạn và những cuộc chia ly diễn ra từng ngày, ông không chỉ sống với tư cách một người chiến sĩ mà còn mang theo một tâm hồn của người làm thơ. Những gì ông nhìn thấy, nghe thấy và trải qua dần trở thành chất liệu cho những trang viết sau này.

Đặc biệt, trong trường ca “Mặt đường khát vọng”, Nguyễn Khoa Điềm đã dành một chương thơ nổi tiếng để suy ngẫm về Đất Nước.

Nhưng điều đặc biệt là ông không bắt đầu từ những cung điện hay những chiến công của các vị vua.

Ông bắt đầu từ nhân dân.

Đất nước hiện ra trong những điều tưởng như rất đỗi bình thường của cuộc sống: trong miếng trầu bà ăn, trong câu chuyện mẹ kể, trong những phong tục đã được truyền từ đời này sang đời khác, trong hạt gạo, trong lao động và trong tình yêu của những con người bình dị.

Đó là một cách nhìn rất đẹp.

Bởi giữa chiến tranh, khi người ta có thể dễ dàng nghĩ về đất nước bằng những khái niệm lớn lao, Nguyễn Khoa Điềm lại đưa đất nước trở về gần với mỗi con người.

Đất nước không ở đâu xa.

Đất nước ở trong mái nhà ta.

Trong tiếng nói ta sử dụng mỗi ngày.

Trong mảnh đất nơi cha ông đã sống.

Trong những người đã âm thầm hy sinh để giữ gìn quê hương.

Và quan trọng hơn, đất nước thuộc về nhân dân.

Có lẽ chính những năm tháng ở chiến trường đã giúp Nguyễn Khoa Điềm cảm nhận điều ấy sâu sắc hơn.

Bởi khi đất nước có chiến tranh, những người đứng lên bảo vệ đất nước không chỉ là những nhân vật trong sách sử.

Đó có thể là một người mẹ tiễn con ra trận.

Một cô gái rời quê hương đi thanh niên xung phong.

Một người nông dân dành hạt gạo cho bộ đội.

Một người lính trẻ nằm lại giữa chiến trường.

Một người bà vẫn giữ trong nhà những câu chuyện của cha ông.

Họ không phải lúc nào cũng được lịch sử gọi tên.

Nhưng chính họ làm nên lịch sử.

Vì thế, khi Nguyễn Khoa Điềm viết về Đất Nước, ông không chỉ viết về một vùng lãnh thổ.

Ông viết về những con người đã tạo nên linh hồn của vùng đất ấy.

Chiến tranh rồi cũng đi qua.

Đất nước thống nhất.

Những người trẻ năm nào bước ra chiến trường dần trở về với những công việc khác nhau. Nguyễn Khoa Điềm tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, văn nghệ và giữ nhiều trọng trách trong đời sống chính trị, xã hội.

Nhưng những năm tháng tuổi trẻ ở chiến trường vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong sáng tác của ông.

Có lẽ bởi người ta không thể sống giữa chiến tranh mà không mang theo một phần của chiến tranh trong ký ức.

Với Nguyễn Khoa Điềm, phần ký ức ấy đã hóa thành thơ.

Điều khiến Nguyễn Khoa Điềm trở nên đặc biệt không chỉ bởi ông là một nhà thơ trưởng thành trong thời chiến.

Mà bởi ông đã giúp nhiều thế hệ sau hiểu rằng:

Đất Nước không phải là một khái niệm xa xôi.

Đất Nước được làm nên từ những con người bình dị.

Từ những người đã sống, lao động, yêu thương và hy sinh qua hàng nghìn năm.

Và khi một thế hệ đứng lên bảo vệ đất nước, họ cũng đang bảo vệ chính những điều gần gũi nhất với mình.

Một mái nhà.

Một dòng sông.

Một tiếng mẹ gọi.

Một miền quê.

Một tương lai chưa nhìn thấy.

Đó cũng chính là chiều sâu trong cách Nguyễn Khoa Điềm nhìn về đất nước.

Ông không chỉ hỏi “Đất Nước là gì?”, mà còn khiến người đọc tự hỏi: “Mình đã làm gì để Đất Nước có hình hài như hôm nay?”

Có lẽ, đó là điều đẹp nhất mà một người viết có thể để lại.

Không phải một lời ca ngợi quá lớn.

Mà là khiến mỗi người, khi đọc xong, biết nhìn lại mảnh đất dưới chân mình bằng một tình cảm khác.

Bởi phía dưới mỗi bước chân hôm nay có thể là một lớp ký ức của cha ông.

Và trong sự bình yên mà chúng ta đang sống, có bóng dáng của biết bao con người từng đi qua những năm tháng hoa lửa.

Nguyễn Khoa Điềm đã đi qua chiến tranh bằng tuổi trẻ của mình. Ông để lại cho những thế hệ sau không chỉ những câu thơ về Đất Nước, mà còn một lời nhắc nhở sâu xa: Đất Nước không ở đâu xa — Đất Nước ở trong mỗi chúng ta, và mỗi chúng ta đều có trách nhiệm gìn giữ nó.