Nguyễn Khuyến – con đường khoa cử và danh hiệu Tam nguyên
Con đường khoa cử của Nguyễn Khuyến thể hiện sự kiên trì và ý chí học tập của một nhà Nho trong xã hội Việt Nam thế kỷ XIX.
Trong xã hội phong kiến Việt Nam, khoa cử là con đường quan trọng để người học bước vào bộ máy nhà nước. Nguyễn Khuyến cũng đi theo con đường ấy. Tuy nhiên, thành công của ông không đến dễ dàng. Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, Nguyễn Khuyến từng nhiều lần thi không đỗ trước khi đạt được những thành tích nổi bật. B
Tên ban đầu của ông là Nguyễn Thắng. Sau những lần thi cử không thành công, ông đổi tên thành Nguyễn Khuyến. Cái tên mới có thể được hiểu như một sự động viên bản thân tiếp tục cố gắng trên con đường học tập. Năm 1864, ở tuổi khoảng 30, ông đỗ đầu kỳ thi Hương tại Nam Định và trở thành Giải nguyên. B
Con đường khoa cử của Nguyễn Khuyến tiếp tục đạt những thành tựu đặc biệt. Năm 1871, ông đỗ đầu kỳ thi Hội, sau đó đỗ đầu kỳ thi Đình. Việc đứng đầu ba kỳ thi Hương, Hội và Đình khiến ông được gọi là Tam nguyên Yên Đổ. Đây là một thành tích rất đáng chú ý trong lịch sử khoa cử Việt Nam thời Nguyễn.
Tuy nhiên, điều đáng nói là danh hiệu Tam nguyên không phải đích đến cuối cùng trong cuộc đời Nguyễn Khuyến. Sau khi bước vào quan trường, ông chứng kiến những biến động lớn của đất nước. Việt Nam rơi vào tình trạng bị thực dân Pháp xâm lược và triều đình nhà Nguyễn ngày càng mất khả năng tự chủ.
Chính hoàn cảnh lịch sử ấy làm cho con đường công danh của Nguyễn Khuyến trở nên đầy mâu thuẫn. Một mặt, ông là nhà Nho được đào tạo để học hành, thi cử và giúp nước. Mặt khác, thực tế chính trị khiến lý tưởng ấy ngày càng khó thực hiện.
Vì vậy, khi nhìn lại Nguyễn Khuyến, không nên chỉ nhớ ông như người đạt thành tích khoa cử xuất sắc. Giá trị của ông còn nằm ở cách ông đối diện với thời cuộc, tự nhìn nhận giới hạn của bản thân và cuối cùng lựa chọn trở về quê. Con đường từ Nguyễn Thắng đến Tam nguyên Yên Đổ rồi trở thành nhà thơ của làng quê là một hành trình đặc biệt của văn học Việt Nam thế kỷ XIX.
