Nguyễn Khuyến – 'Tam nguyên Yên Đổ' và nỗi niềm trước cảnh nước mất nhà tan

Nguyễn Khuyến (1835-1909), hiệu Quế Sơn, quê ở Bình Lục, Hà Nam, là một nhà thơ lớn của Việt Nam cuối thế kỷ XIX, được người đời tôn vinh với danh hiệu "Tam nguyên Yên Đổ" do đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình – một thành tích khoa cử hiếm có trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, đồng thời để lại một di sản thơ ca phong phú, sâu sắc phản ánh chân thực bức tranh làng quê Việt Nam và tâm trạng u uất, bế tắc của một nhà nho yêu nước trước cảnh nước mất nhà tan.

Sau khi đỗ đạt cao, ra làm quan trong một thời gian, chứng kiến cảnh thực dân Pháp từng bước xâm lược, thôn tính đất nước trong khi triều đình nhà Nguyễn ngày càng bạc nhược, bất lực, Nguyễn Khuyến đã quyết định cáo quan về ở ẩn tại quê nhà từ khá sớm, giữ trọn khí tiết của một nhà nho không chịu hợp tác, cộng tác với chính quyền thực dân, sống cuộc đời thanh bạch, giản dị giữa làng quê cho đến cuối đời.

Thơ Nguyễn Khuyến nổi bật với hai mảng đề tài chính đầy giá trị: một mặt là những vần thơ tả cảnh làng quê Việt Nam vô cùng chân thực, sinh động và đầy chất trữ tình, tiêu biểu là chùm ba bài thơ thu nổi tiếng "Thu điếu", "Thu ẩm", "Thu vịnh" được xem là những áng thơ tả cảnh mùa thu đồng bằng Bắc Bộ hay bậc nhất trong văn học Việt Nam, với những hình ảnh dung dị mà tinh tế như "ao thu lạnh lẽo nước trong veo" đã in sâu vào tâm thức người đọc qua nhiều thế hệ.

Mặt khác, đằng sau vẻ đẹp thanh bình của những vần thơ tả cảnh ấy là cả một tâm sự u uất, đau đáu, bất lực của nhà thơ trước cảnh đất nước bị ngoại bang xâm lược, đô hộ mà bản thân không có cách nào cứu vãn được tình thế. Ông cũng để lại nhiều bài thơ trào phúng sắc sảo, châm biếm sâu cay những thói hư tật xấu của tầng lớp quan lại tay sai, những kẻ sĩ mất gốc chạy theo lối sống lai căng, sùng bái văn minh phương Tây một cách lố bịch dưới thời thực dân đô hộ, qua đó gián tiếp thể hiện tấm lòng yêu nước, thương dân sâu sắc và nỗi đau trước cảnh nước mất, đạo lý suy đồi của ông.

Cuộc đời và sự nghiệp thơ ca của Nguyễn Khuyến là một minh chứng tiêu biểu cho tâm trạng chung của tầng lớp nhà nho yêu nước cuối thế kỷ XIX: bất lực trước thời cuộc nhưng vẫn giữ trọn khí tiết, không chịu khuất phục, hợp tác với kẻ thù xâm lược, tìm về với cuộc sống điền viên thanh bạch nơi làng quê để giữ gìn phẩm giá và gửi gắm tâm sự yêu nước thầm kín qua những vần thơ đầy giá trị nghệ thuật và nhân văn sâu sắc, để lại di sản văn học quý báu cho nền văn học dân tộc Việt Nam.