Nguyễn Lộ Trạch với vấn đề canh tân đất nước cuối thế kỷ XIX

Cuối thế kỷ XIX, đất nước Việt Nam chìm trong một bầu không khí nặng nề. Sau những hiệp ước bất bình đẳng với thực dân Pháp, triều đình Huế ngày càng suy yếu, còn ngoài xã hội thì loạn lạc, dân tình đói khổ, lòng người hoang mang. Giữa thời khắc ấy, trong lòng một sĩ phu trẻ ở đất Quảng Bình, Nguyễn Lộ Trạch đã sớm nhen lên một câu hỏi day dứt: “Nếu cứ giữ mãi lối cũ, đất nước rồi sẽ đi về đâu?”

Ông sinh ra trong một gia đình Nho học, lớn lên giữa sách vở thánh hiền. Từ nhỏ, Nguyễn Lộ Trạch đã được dạy rằng học để làm quan, làm quan để giúp dân. Nhưng khi bước ra khỏi trang sách, ông chứng kiến một thực tại hoàn toàn khác: triều đình bảo thủ, bộ máy trì trệ, còn sức mạnh phương Tây thì ngày càng áp đảo. Những gì sách vở cổ truyền không còn đủ để giải thích hiện thực.

Một lần ra Huế, ông đứng trước những bức tường thành trầm mặc của Nhà Nguyễn. Trong lòng ông dấy lên một cảm giác vừa kính trọng vừa xót xa. Kính trọng vì đó là giang sơn tổ tiên, xót xa vì ông thấy rõ sự lạc hậu đang bào mòn sức sống của cả dân tộc. Ông hiểu rằng, nếu không thay đổi, bức tường thành ấy rồi cũng không thể che chắn được cơn sóng lớn từ bên ngoài.

Từ đó, Nguyễn Lộ Trạch bắt đầu viết. Những đêm dài bên ngọn đèn dầu, ông dồn tâm huyết vào từng trang điều trần, từng dòng kiến nghị gửi lên triều đình. Trong đó, ông không chỉ than thở về hiện trạng đất nước, mà còn mạnh dạn đề xuất con đường mới: phải mở mang dân trí, phải học cái hay của phương Tây, phải cải tổ giáo dục, quân sự và kinh tế.

Ông gọi đó là con đường “canh tân để cứu nước”. Với ông, cứu nước không chỉ là cầm gươm ra trận, mà còn là thay đổi cách nghĩ, cách học, cách làm của cả một dân tộc.

Những bản điều trần của ông, như “Thời vụ sách”, được gửi đi với tất cả hy vọng. Ông tin rằng, nếu triều đình thức tỉnh, nếu những người cầm quyền chịu thay đổi, đất nước vẫn còn cơ hội đứng vững trước sóng gió thời đại. Nhưng thực tế lại lạnh lùng hơn ông tưởng.

Trong chốn cung đình, nhiều người xem những đề xuất ấy là “xa lạ”, “khó thực hiện”, thậm chí là “không hợp lễ chế”. Sự bảo thủ của bộ máy quyền lực khiến những ý tưởng canh tân bị gạt sang một bên. Những trang giấy đầy tâm huyết của Nguyễn Lộ Trạch không thể thay đổi ngay hiện thực.

Thế nhưng, ông không vì thế mà từ bỏ. Ông tiếp tục suy nghĩ, tiếp tục viết, tiếp tục trăn trở. Có những đêm, ông ngồi lặng im rất lâu, nhìn ra khoảng tối trước hiên nhà, tự hỏi liệu con đường mình chọn có quá đơn độc hay không. Nhưng rồi ông lại tự nhủ: “Dù chưa thành, cũng phải nói ra điều đúng.”

Thời gian trôi đi, đất nước ngày càng rơi sâu hơn vào vòng kiểm soát của thực dân. Nhiều phong trào khởi nghĩa nổ ra rồi thất bại. Trong bức tranh u ám ấy, tiếng nói của Nguyễn Lộ Trạch tuy không làm thay đổi ngay vận mệnh quốc gia, nhưng lại âm thầm gieo một hạt giống mới: hạt giống của tư duy cải cách.

Ông đã nhìn thấy trước một điều mà nhiều người chưa nhận ra: muốn cứu nước, không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm, mà còn phải dựa vào tri thức, vào sự thay đổi từ gốc rễ xã hội.

Những năm cuối đời, ông sống lặng lẽ hơn, nhưng tư tưởng của ông không hề lặng im. Nó tiếp tục lan tỏa, trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều trí thức yêu nước đầu thế kỷ XX, những người sau này tiếp tục con đường canh tân đất nước.

Khi nhìn lại cuộc đời Nguyễn Lộ Trạch, người ta thấy một con người không có quyền lực lớn, không có binh lính trong tay, nhưng lại mang trong mình một khát vọng lớn lao: làm cho đất nước mạnh lên bằng trí tuệ và sự đổi mới.

Câu chuyện của ông vì thế không chỉ là câu chuyện của một cá nhân, mà là câu chuyện của một thời đại – thời đại mà dân tộc Việt Nam bắt đầu nhận ra rằng, để tồn tại và phát triển, không thể đứng yên trong cái cũ, mà phải dám bước sang con đường mới, dù con đường ấy đầy chông gai và thử thách.