NGUYỄN LỮ - ĐÔNG ĐỊNH VƯƠNG, MỘT TRONG TÂY SƠN TAM KIỆT

NGUYỄN LỮ - ĐÔNG ĐỊNH VƯƠNG, MỘT TRONG TÂY SƠN TAM KIỆT

Năm sinh - mất: Chưa rõ năm sinh - 1787

Quê quán: Vùng Tây Sơn, phủ Quy Nhơn, nay thuộc tỉnh Bình Định

Danh hiệu: Một trong Tây Sơn tam kiệt, tướng lĩnh Tây Sơn, Đông Định Vương

Trong lịch sử phong trào Tây Sơn cuối thế kỷ XVIII, người đời thường nhắc đến Nguyễn Nhạc với tài thao lược và khả năng tổ chức, Nguyễn Huệ với tài năng quân sự kiệt xuất, nhưng phía sau những chiến thắng ấy còn có Nguyễn Lữ - người em trong gia đình Tây Sơn tam kiệt. Ông không nổi bật bởi những trận đánh thần tốc như Nguyễn Huệ, cũng không phải người trực tiếp dựng nghiệp ban đầu như Nguyễn Nhạc, nhưng lại giữ những vai trò quan trọng trong việc tổ chức hậu cần, vận động lực lượng, cầm quân đánh Gia Định và tham gia những chiến dịch lớn của nghĩa quân Tây Sơn. Từ một người có tính cách ôn hòa, từng được biết đến với việc học văn võ và làm thuốc, Nguyễn Lữ đã trở thành một vị tướng, được phong Đông Định Vương và trấn giữ vùng Gia Định rộng lớn trong những năm cuối đời.

N

guyễn Lữ là một trong ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ - những người gắn liền với sự hình thành và phát triển của phong trào Tây Sơn. Gia đình ba anh em có nguồn gốc tại vùng Tây Sơn, Bình Định, trong bối cảnh Đàng Trong cuối thế kỷ XVIII đang rơi vào tình trạng rối ren. Chính quyền chúa Nguyễn suy yếu, quyền thần Trương Phúc Loan lũng đoạn triều chính, đời sống nhân dân gặp nhiều khó khăn và sự bất mãn lan rộng. Năm 1771, anh em Tây Sơn dựng cờ khởi nghĩa tại vùng Tây Sơn, mở đầu cho một phong trào quân sự - chính trị làm thay đổi sâu sắc cục diện Đại Việt cuối thế kỷ XVIII. Theo một số nguồn, ba anh em được học cả văn lẫn võ với các thầy có tiếng trong vùng. Tuy nhiên, sử liệu hiện còn không thống nhất về thứ tự tuổi chính xác của Nguyễn Lữ trong ba anh em; vì vậy, điều chắc chắn hơn cả là ông là một trong ba thủ lĩnh trung tâm của phong trào Tây Sơn ngay từ thời kỳ đầu.

Khác với hình ảnh quyết liệt, mạnh mẽ thường gắn với Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ được nhiều tư liệu mô tả là người có tính tình ôn hòa, điềm đạm, thiên về văn học, tu tập và giao tiếp với nhiều tầng lớp nhân dân. Có truyền thuyết cho rằng ông từng học và thực hành nghề thuốc, đi lại ở vùng Tây Sơn thượng, qua đó có quan hệ gần gũi với đồng bào miền núi. Một số nguồn còn gắn ông với việc truyền bá tôn giáo và khả năng sử dụng tiếng của các dân tộc ở vùng thượng đạo. Những chi tiết này không phải lúc nào cũng được các bộ sử ghi nhận thống nhất, nhưng chúng góp phần giải thích vì sao Nguyễn Lữ được cho là có vai trò đáng kể trong việc vận động nhân dân và liên kết các lực lượng ở vùng Tây Sơn thượng.

Trong những năm đầu của cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Lữ không phải ngay lập tức trở thành một vị tướng trực tiếp chỉ huy những đạo quân lớn. Một trong những nhiệm vụ quan trọng của ông là chăm lo hậu cần cho nghĩa quân. Đây là công việc ít được nhắc đến khi kể về các chiến thắng Tây Sơn nhưng lại có ý nghĩa đặc biệt đối với một cuộc khởi nghĩa kéo dài nhiều năm. Quân đội muốn chiến đấu cần có lương thực, vũ khí, phương tiện vận chuyển và nguồn nhân lực. Nguyễn Lữ cùng những người hỗ trợ hậu cần đã tổ chức việc thu mua, vận chuyển và cung cấp lương thảo cho quân đội. Một số công trình về danh tướng Tây Sơn đánh giá ông là người có đóng góp nổi bật trong công tác hậu cần ở giai đoạn đầu, trước khi chuyển sang trực tiếp chỉ huy quân đội.

Khi lực lượng Tây Sơn ngày càng lớn mạnh, Nguyễn Lữ bắt đầu đảm nhiệm vai trò quân sự rõ rệt hơn. Mặt trận quan trọng nhất của Tây Sơn lúc bấy giờ là Gia Định, nơi lực lượng Tây Sơn phải nhiều lần giao chiến với quân Nguyễn. Vùng đất phía Nam có vị trí chiến lược, giàu tiềm lực kinh tế và là nơi các lực lượng trung thành với chúa Nguyễn có thể tập hợp lại. Vì vậy, kiểm soát Gia Định trở thành một trong những mục tiêu quân sự quan trọng nhất của Tây Sơn. Năm 1776, Nguyễn Lữ được giao chỉ huy một đạo quân Tây Sơn tiến vào Gia Định. Đây là một trong những lần đầu tiên ông giữ vai trò tổng chỉ huy một chiến dịch lớn. Quân Tây Sơn tiến vào khu vực Sài Côn, đánh chiếm thành và làm cho lực lượng của chính quyền họ Nguyễn phải rút lui. Chiến dịch này đưa Nguyễn Lữ từ vị trí của một người phụ trách hậu cần trở thành một tướng lĩnh trực tiếp chỉ huy quân đội.

Tuy nhiên, việc kiểm soát Gia Định không phải là nhiệm vụ dễ dàng. Sau khi quân Tây Sơn rút khỏi khu vực này, các lực lượng đối địch nhanh chóng khôi phục lực lượng và tiếp tục tranh giành quyền kiểm soát. Năm 1777, Nguyễn Lữ cùng Nguyễn Huệ lại tiến quân vào Gia Định. Quân Tây Sơn đánh chiếm thành Sài Côn và tiêu diệt lực lượng chủ chốt của chính quyền họ Nguyễn. Những chiến dịch liên tiếp ở Gia Định cho thấy vùng đất phương Nam đã trở thành một chiến trường quyết định đối với cuộc đấu tranh giữa Tây Sơn và các lực lượng trung thành với chúa Nguyễn. Nguyễn Lữ dù không phải người tạo nên những chiến thắng vang dội nhất ở đây nhưng đã nhiều lần trực tiếp tham gia các chiến dịch quan trọng.

Năm 1778, Nguyễn Nhạc chính thức xưng đế tại Quy Nhơn, lấy niên hiệu Thái Đức. Nguyễn Lữ được phong Tiết chế, cho thấy vị trí của ông trong bộ máy quân sự Tây Sơn ngày càng được nâng cao. Trong những năm tiếp theo, cuộc chiến ở phía Nam tiếp tục diễn ra quyết liệt. Nguyễn Phúc Ánh dần trở thành đối thủ quan trọng nhất của Tây Sơn và nhiều lần tìm cách khôi phục lực lượng tại Gia Định. Năm 1783, Nguyễn Lữ cùng Nguyễn Huệ và các tướng Tây Sơn tiếp tục tiến quân vào Gia Định, đánh tan lực lượng của Nguyễn Ánh và buộc ông phải chạy ra vùng biển phía Nam. Những cuộc hành quân liên tục ấy giúp Tây Sơn nhiều lần khẳng định ưu thế quân sự ở Nam Bộ, dù họ chưa thể tiêu diệt hoàn toàn lực lượng của Nguyễn Ánh.

Một bước ngoặt khác trong cuộc đời Nguyễn Lữ diễn ra năm 1786, khi phong trào Tây Sơn chuyển trọng tâm ra phía Bắc. Sau khi Tây Sơn đánh chiếm Phú Xuân, Nguyễn Lữ tham gia đạo quân tiến vào Thuận Hóa. Ông cùng các tướng Tây Sơn tiến hành bình định khu vực Quảng Trị, Quảng Bình và bảo đảm vùng đất mới chiếm được. Trong khi Nguyễn Huệ tiếp tục tiến quân ra Bắc, Nguyễn Lữ ở lại đảm nhiệm việc trấn giữ vùng Thuận Hóa trong một thời gian. Chiến dịch này có ý nghĩa đặc biệt bởi nó mở đường cho Nguyễn Huệ tiến ra Thăng Long, chấm dứt quyền lực của họ Trịnh và làm thay đổi hoàn toàn cục diện chính trị Đàng Ngoài.

Sau những biến động lớn năm 1786, lãnh thổ do Tây Sơn kiểm soát được mở rộng rất nhanh. Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ sau đó có những bất đồng ngày càng sâu sắc về cách tổ chức và chia sẻ quyền lực. Trong tình thế căng thẳng giữa hai người anh, Nguyễn Lữ được nhắc đến như người có xu hướng đứng giữa và tìm cách hòa giải. Theo sử liệu và các tư liệu nghiên cứu về Tây Sơn, khi Nguyễn Huệ đem quân uy hiếp Quy Nhơn, Nguyễn Lữ đã góp phần làm trung gian để tránh cuộc xung đột giữa hai anh em phát triển thành một cuộc chiến tiêu diệt lẫn nhau. Sau khi tình hình được giải quyết, Nguyễn Lữ được Nguyễn Nhạc phong làm Đông Định Vương và giao trấn giữ vùng Gia Định. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện vẫn lưu giữ không gian thờ ba anh em Tây Sơn, trong đó Đông Định Vương Nguyễn Lữ được thờ ở bên trái điện chính, cùng Thái Đức Hoàng đế Nguyễn Nhạc và Quang Trung Hoàng đế Nguyễn Huệ.

Việc được giao cai quản Gia Định là một trọng trách rất lớn. Đây là vùng đất rộng, giàu có và có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng, đồng thời cũng là nơi Nguyễn Ánh đang tìm mọi cách khôi phục lực lượng. Nguyễn Lữ đóng quân tại Sài Côn và phải đối mặt với một tình thế hoàn toàn khác với chiến trường. Nếu trên chiến trường, việc đánh chiếm một thành trì có thể quyết định bằng một trận đánh, thì cai trị một vùng đất rộng lớn lại đòi hỏi khả năng tổ chức chính quyền, ổn định dân chúng, duy trì quân đội và đối phó với những lực lượng chống đối. Đây chính là giai đoạn mà vai trò của Nguyễn Lữ trở nên phức tạp hơn. Các nguồn đánh giá ông có đức độ và từng có nhiều đóng góp trong những năm đầu của phong trào, nhưng khả năng quản trị Gia Định của ông không nổi bật bằng khả năng tổ chức và chỉ huy quân sự của Nguyễn Nhạc hay Nguyễn Huệ.

Trong thời gian Nguyễn Lữ trấn giữ Gia Định, Nguyễn Ánh tiếp tục xây dựng lực lượng và tìm kiếm cơ hội phản công. Tình hình của Tây Sơn ở phía Nam vì thế ngày càng khó khăn, nhất là khi lực lượng chủ lực của phong trào phải phân tán trên nhiều chiến trường. Nguyễn Lữ không phải một người có tính cách quyết đoán và mạnh mẽ như Nguyễn Huệ, nên khi phải đối diện với tình thế quân sự phức tạp ở Gia Định, ông gặp nhiều khó khăn. Cuối cùng, ông rời Gia Định và trở về Quy Nhơn. Việc mất quyền kiểm soát Gia Định là một thất bại đáng kể đối với Tây Sơn, bởi vùng đất này sau đó trở thành căn cứ quan trọng để Nguyễn Ánh từng bước xây dựng lại lực lượng. Tuy nhiên, không nên vì kết quả cuối cùng mà phủ nhận toàn bộ đóng góp của Nguyễn Lữ đối với phong trào Tây Sơn. Trong hơn một thập niên đầu của cuộc khởi nghĩa, ông đã nhiều lần tham gia những chiến dịch lớn và đảm nhận những nhiệm vụ mà không phải tướng lĩnh nào cũng có thể thay thế.

Cuối năm 1787, Nguyễn Lữ qua đời tại Quy Nhơn. Năm mất của ông được các nguồn ghi nhận tương đối thống nhất, nhưng năm sinh không được xác định chắc chắn. Vì vậy, khi nói về tuổi của Nguyễn Lữ, cần tránh khẳng định một con số tuyệt đối nếu không dẫn rõ nguồn. Cái chết của ông diễn ra khi phong trào Tây Sơn đang bước vào giai đoạn ngày càng phức tạp. Sau đó, mối quan hệ giữa Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ tiếp tục căng thẳng, trong khi Nguyễn Ánh từng bước khôi phục lực lượng ở phía Nam. Chỉ vài năm sau, Nguyễn Huệ qua đời năm 1792, Nguyễn Nhạc mất năm 1793 và thế lực Tây Sơn dần suy yếu, cuối cùng bị Nguyễn Ánh đánh bại vào năm 1802. Vì vậy, Nguyễn Lữ đã không sống đủ lâu để chứng kiến toàn bộ quá trình biến đổi của triều đại do ba anh em mình gây dựng.

Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Lữ, điều đáng chú ý là ông không phải hình mẫu của một vị tướng chỉ nổi bật bởi những chiến thắng quyết định. Đóng góp của ông trải rộng trên nhiều phương diện: từ tổ chức hậu cần trong những năm đầu khởi nghĩa, vận động lực lượng, tham gia các chiến dịch Gia Định, cùng Nguyễn Huệ tiến quân ra Thuận Hóa, đến việc trở thành Đông Định Vương cai quản một vùng đất rộng lớn. Nếu Nguyễn Nhạc là người đặt nền móng tổ chức cho phong trào, Nguyễn Huệ là vị tướng làm nên những chiến thắng quân sự vang dội, thì Nguyễn Lữ là một mắt xích quan trọng góp phần giúp phong trào Tây Sơn có đủ nhân lực, lương thảo và lực lượng để tiến hành những cuộc chiến kéo dài. Chính vì vậy, việc lịch sử thường nhắc đến ba anh em Tây Sơn như một chỉnh thể cũng phản ánh vai trò bổ sung cho nhau của họ trong giai đoạn đầu dựng nghiệp.

Tên tuổi Nguyễn Lữ ngày nay vẫn được tưởng niệm tại quê hương Tây Sơn. Trong quần thể Bảo tàng Quang Trung và Điện thờ Tây Sơn, Đông Định Vương Nguyễn Lữ được đặt ở vị trí trang trọng cùng hai người anh Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ. Hình ảnh ấy nhắc nhớ rằng sự nghiệp Tây Sơn không chỉ được tạo nên bởi một cá nhân mà là kết quả của cả một phong trào rộng lớn, trong đó ba anh em Tây Sơn giữ vai trò trung tâm ở những giai đoạn khác nhau. Nguyễn Lữ có thể không phải người nổi tiếng nhất trong ba anh em, nhưng ông vẫn là một nhân vật không thể tách rời khỏi lịch sử phong trào Tây Sơn.

Nguyễn Lữ để lại một bài học đặc biệt về sự đa dạng của những con người làm nên lịch sử. Không phải ai cũng phải là một vị tướng có những chiến thắng vang dội mới có thể đóng góp cho một phong trào lớn. Có người xây dựng lực lượng, có người chăm lo hậu cần, có người trực tiếp cầm quân, có người làm công việc hòa giải và tổ chức chính quyền. Nguyễn Lữ đã đi qua tất cả những vai trò ấy trong một cuộc đời ngắn ngủi giữa thời đại đầy biến động. Dù sự nghiệp cuối cùng còn những hạn chế và việc cai quản Gia Định không đạt được kết quả như mong muốn, ông vẫn là một trong những nhân vật quan trọng của Tây Sơn tam kiệt, góp phần vào một phong trào đã làm thay đổi sâu sắc cục diện đất nước cuối thế kỷ XVIII. Với thế hệ hôm nay, câu chuyện của Nguyễn Lữ nhắc rằng mỗi người có thể đóng góp cho cộng đồng bằng những năng lực khác nhau; điều quan trọng là biết đặt tài năng, trách nhiệm và lòng trung thành với những giá trị mình theo đuổi vào đúng thời điểm của lịch sử.