NGUYỄN LƯƠNG BẰNG – NGƯỜI GIỮ “HŨ GẠO KHÁNG CHIẾN”
Những năm đầu của thế kỷ XX, đất nước Việt Nam chìm trong cảnh mất nước, nhân dân sống dưới ách thống trị của thực dân Pháp. Ở một làng quê thuộc tỉnh Hải Dương, có một cậu bé tên Nguyễn Lương Bằng lớn lên trong hoàn cảnh nghèo khó. Sinh ngày 2 tháng 4 năm 1904, từ thuở nhỏ, ông đã chứng kiến cuộc sống cơ cực của người dân và sớm hình thành trong mình khát vọng tìm một con đường để thay đổi vận mệnh của đất nước. Khi trưởng thành, Nguyễn Lương Bằng rời quê, đi nhiều nơi để tìm việc làm. Chính trong những năm tháng ấy, ông có cơ hội tiếp xúc với những tư tưởng cách mạng mới và bắt đầu tham gia các hoạt động yêu nước. Năm 1925, ông gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, tổ chức do Nguyễn Ái Quốc sáng lập và lãnh đạo. Từ đó, cuộc đời của người thanh niên Hải Dương bước sang một con đường hoàn toàn khác.
Hoạt động cách mạng trong những năm ấy là một công việc vô cùng nguy hiểm. Người chiến sĩ phải sống trong bí mật, thường xuyên thay đổi địa điểm, giữ liên lạc với đồng chí bằng những phương thức kín đáo và luôn đối mặt với sự truy lùng của chính quyền thực dân. Nguyễn Lương Bằng được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng, trong đó có công tác liên lạc, vận chuyển tài liệu và bảo đảm tài chính cho tổ chức. Những công việc tưởng như thầm lặng ấy lại có ý nghĩa sống còn đối với một tổ chức cách mạng đang phải hoạt động trong điều kiện bị đàn áp gắt gao.
Năm 1929, Nguyễn Lương Bằng bị thực dân Pháp bắt. Những ngày tháng trong nhà tù thực dân bắt đầu. Đối với một người cách mạng, nhà tù không chỉ là nơi giam giữ thân thể mà còn là nơi thử thách ý chí. Những đòn tra tấn, những điều kiện sống khắc nghiệt và sự cô lập đều nhằm buộc người tù từ bỏ lý tưởng của mình. Nhưng Nguyễn Lương Bằng vẫn giữ vững niềm tin. Ông không xem nhà tù là dấu chấm hết cho cuộc đời hoạt động cách mạng. Trái lại, khi có cơ hội, ông tìm cách vượt ngục để trở lại với tổ chức.
Ra khỏi nhà tù, ông lại tiếp tục hoạt động. Bị bắt, vượt ngục, rồi trở lại với công việc cách mạng – vòng lặp ấy nhiều lần xuất hiện trong cuộc đời Nguyễn Lương Bằng. Mỗi lần thoát khỏi sự kiểm soát của kẻ thù, ông lại bước vào một nhiệm vụ mới với những hiểm nguy mới. Có lẽ chính những năm tháng ấy đã tôi luyện ở ông một phẩm chất đặc biệt: sự bình tĩnh trước nguy hiểm và lòng trung thành tuyệt đối với công việc mà mình đã lựa chọn.
Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930, Nguyễn Lương Bằng tiếp tục đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ quan trọng. Ông hoạt động trong điều kiện hết sức khó khăn, khi chính quyền thực dân tăng cường đàn áp phong trào cách mạng. Nhưng càng trong hoàn cảnh khắc nghiệt, vai trò của những cán bộ có kinh nghiệm và bản lĩnh như ông càng trở nên quan trọng. Nguyễn Lương Bằng không chỉ trực tiếp tham gia xây dựng cơ sở mà còn được giao phụ trách những công việc liên quan đến tài chính của Đảng. Đó là một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng, bởi muốn duy trì hoạt động cách mạng cần có tiền, lương thực, phương tiện và mạng lưới liên lạc. Mỗi đồng tiền được quyên góp, mỗi hạt gạo được nhân dân dành lại đều phải được sử dụng đúng mục đích.
Năm 1941, khi cách mạng Việt Nam bước vào một giai đoạn mới, Nguyễn Lương Bằng được giao nhiệm vụ phụ trách công tác tài chính của Đảng. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Nhưng nền độc lập vừa giành được lập tức phải đối mặt với muôn vàn khó khăn. Đất nước vừa thoát khỏi ách thuộc địa, kinh tế kiệt quệ, nhân dân còn nghèo đói, chính quyền cách mạng còn non trẻ và nguy cơ chiến tranh ngày càng rõ ràng. Trong hoàn cảnh ấy, những người làm công tác tài chính càng phải hiểu rằng phía sau mỗi đồng tiền là mồ hôi của nhân dân và phía sau mỗi nguồn lực của Nhà nước là trách nhiệm đối với đất nước.
Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ cuối năm 1946, Trung ương Đảng và Chính phủ rút lên Việt Bắc xây dựng căn cứ địa kháng chiến. Núi rừng Việt Bắc trở thành nơi đứng chân của cơ quan đầu não kháng chiến. Những căn lán đơn sơ giữa rừng, những con đường đất nhỏ, những bữa cơm đạm bạc và những chuyến công tác xuyên rừng trở thành cuộc sống quen thuộc của cán bộ cách mạng. Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Lương Bằng tiếp tục làm công việc mà ông đã gắn bó nhiều năm: tổ chức và bảo đảm nguồn lực tài chính cho kháng chiến.
Nếu ngoài mặt trận, người chiến sĩ cầm súng đối mặt với quân thù thì ở phía sau, những người làm công tác tài chính phải tìm cách bảo đảm để người lính có cơm ăn, có thuốc chữa bệnh, có phương tiện chiến đấu và để bộ máy kháng chiến có thể hoạt động. Một cuộc chiến tranh không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm; nó còn cần một hậu phương đủ sức nuôi dưỡng tiền tuyến. Nguyễn Lương Bằng hiểu rõ điều đó. Ông cùng các đồng chí tổ chức vận động nhân dân đóng góp cho kháng chiến, xây dựng nguồn tài chính và thực hiện việc quản lý, sử dụng nguồn lực trong điều kiện vô cùng thiếu thốn.
Trong những năm tháng ở Việt Bắc, hình ảnh những người dân góp từng nắm gạo, từng đồng tiền cho kháng chiến trở thành một biểu tượng đẹp. Có gia đình chỉ có một ít lương thực nhưng vẫn sẵn sàng dành phần của mình cho bộ đội. Có người dân góp sức vận chuyển hàng hóa qua những con đường rừng hiểm trở. Tất cả những đóng góp ấy, dù nhỏ bé, đều trở thành một phần của cuộc kháng chiến. Nguyễn Lương Bằng và những người làm công tác tài chính phải biến những đóng góp nhỏ bé ấy thành nguồn lực có tổ chức, phục vụ cho cuộc chiến lâu dài.
Đằng sau những chiến thắng trên chiến trường là biết bao công việc không được nhìn thấy. Trong số đó có công việc của Nguyễn Lương Bằng.
Sau chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, miền Bắc được giải phóng và bắt đầu bước vào thời kỳ xây dựng. Nguyễn Lương Bằng tiếp tục được giao nhiều trọng trách trong Đảng và Nhà nước. Ông từng giữ chức Tổng Thanh tra Chính phủ, Phó Thủ tướng Chính phủ và Đại sứ Việt Nam tại Liên Xô. Năm 1969, ông được bầu làm Phó Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Từ một người thanh niên từng hoạt động bí mật, nhiều lần bị tù đày, ông đã trở thành một trong những cán bộ lãnh đạo cấp cao của Nhà nước.
Điều đáng quý là dù giữ những cương vị ngày càng quan trọng, Nguyễn Lương Bằng vẫn giữ lối sống giản dị và tiết kiệm. Ông từng trải qua những năm tháng mà mỗi đồng tiền, mỗi hạt gạo đều quý giá, nên ông hiểu rất rõ giá trị của những gì nhân dân đã dành cho cách mạng. Với ông, chức vụ không phải là đặc quyền mà là trách nhiệm. Những năm tháng hoạt động bí mật và những lần sống trong tù đã để lại ở ông một bản lĩnh đặc biệt: không dễ bị khuất phục trước khó khăn và cũng không để quyền lực làm thay đổi phẩm chất của mình.
Ngày 20 tháng 7 năm 1973, Nguyễn Lương Bằng qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 69 tuổi. Ông ra đi khi cuộc kháng chiến chống Mỹ vẫn chưa kết thúc, chưa kịp chứng kiến ngày đất nước hoàn toàn thống nhất. Nhưng cuộc đời ông đã gắn với gần như toàn bộ những chặng đường quan trọng của cách mạng Việt Nam trong thế kỷ XX.
Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Lương Bằng, người ta có thể nhớ đến ông với nhiều chức vụ và cương vị khác nhau, nhưng có lẽ những điều ấy chưa phải là phần đáng nhớ nhất. Điều đáng nhớ hơn là từ những ngày đầu tham gia cách mạng cho đến khi trở thành một cán bộ lãnh đạo cấp cao, ông vẫn giữ được sự tận tụy và giản dị của một người đã từng đi qua những năm tháng gian khổ nhất. Ông không phải người thường xuyên xuất hiện ở tuyến đầu của những trận đánh, nhưng những công việc ông đảm nhiệm đã góp phần tạo nên nền tảng để cuộc đấu tranh của dân tộc có thể được duy trì và đi đến thắng lợi.
Lịch sử thường ghi lại những chiến thắng bằng những con số, những trận đánh và những tên tuổi nổi bật. Nhưng phía sau mỗi chiến thắng còn có những con người âm thầm làm những công việc tưởng chừng rất nhỏ bé. Họ tìm kiếm từng nguồn lực, giữ từng đồng tiền, vận chuyển từng bao gạo, duy trì từng đường dây liên lạc và bảo đảm cho những người đang chiến đấu có thể tiếp tục đứng vững. Nguyễn Lương Bằng chính là một trong những con người như vậy.
Ông đã đi qua cuộc đời bằng một cách không ồn ào. Từ một người thanh niên Hải Dương bước vào con đường cách mạng, qua những nhà tù thực dân, những ngày hoạt động bí mật, những cánh rừng Việt Bắc và những năm tháng giữ trọng trách của đất nước, Nguyễn Lương Bằng luôn giữ trong mình một niềm tin nhất quán: việc của người cách mạng là tận tâm với đất nước, với nhân dân, dù công việc ấy có được nhìn thấy hay không.
Và có lẽ chính vì thế, khi nhắc đến Nguyễn Lương Bằng, người ta không chỉ nhớ đến một nhà lãnh đạo. Người ta nhớ đến một con người đã dành cả cuộc đời mình để giữ cho ngọn lửa cách mạng không bị tắt trong những năm tháng đất nước còn chìm trong gian khó.
