NGUYỄN LƯƠNG BẰNG - Từ chiến khu Việt Bắc đến Điện Kremlin – Hành trình của vị Đại sứ đầu tiên của Việt Nam tại Liên Xô

Thời kỳ: 1952–1956.
1. MỘT NHIỆM VỤ ĐẶC BIỆT GIỮA LÚC CHIẾN TRANH

Năm 1952.

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào giai đoạn ngày càng quyết liệt. Trên chiến trường, quân dân Việt Nam đang chuẩn bị cho những chiến dịch lớn.

Nhưng một cuộc chiến khác cũng đang diễn ra:

cuộc đấu tranh để thế giới hiểu Việt Nam.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phải từng bước phá thế cô lập về ngoại giao, tranh thủ sự đồng tình và ủng hộ quốc tế.

Liên Xô có vị trí đặc biệt quan trọng.

Ngày 10/3/1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết quốc thư cử Nguyễn Lương Bằng làm Đại sứ đầu tiên của Việt Nam tại Liên Xô. Ông trở thành người đứng đầu cơ quan đại diện ngoại giao Việt Nam tại một trong những quốc gia có ảnh hưởng lớn nhất thế giới lúc bấy giờ.

Đây không phải một nhiệm vụ thông thường.

Việt Nam chưa có một nền ngoại giao chuyên nghiệp với đầy đủ kinh nghiệm.

Đại sứ quán còn mới.

Đội ngũ cán bộ còn ít.

Trong khi đó, phía trước là một thế giới ngoại giao phức tạp, nơi mỗi lời nói và mỗi hành động đều có thể tác động đến vị thế của một quốc gia đang chiến đấu giành độc lập.

Và Nguyễn Lương Bằng được giao nhiệm vụ ấy.

Ảnh tư liệu về Nguyễn Lương Bằng trong thời gian làm Đại sứ tại Liên Xô. Đặc biệt có tư liệu ghi lại hình ảnh ông trình thư ủy nhiệm lên Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Xô viết tối cao Liên Xô. Đây là ảnh tư liệu ngoại giao, không phải ảnh phục dựng.

2. LỜI DẶN CỦA HỒ CHÍ MINH TRƯỚC KHI LÊN ĐƯỜNG

Trước khi Nguyễn Lương Bằng sang Liên Xô nhận nhiệm vụ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trao đổi với ông về công việc.

Đây là một cuộc trò chuyện đặc biệt quan trọng.

Theo tư liệu của Bộ Quốc phòng, Hồ Chí Minh nhấn mạnh nhiệm vụ chủ yếu của vị Đại sứ là làm sao để lãnh đạo Đảng và Nhà nước Liên Xô hiểu rõ cuộc kháng chiến của Việt Nam, qua đó tạo điều kiện để hai Đảng, hai nước đoàn kết và ủng hộ nhau hơn.

Không chỉ lãnh đạo Liên Xô.

Nguyễn Lương Bằng còn phải làm cho nhân dân Liên Xô hiểu cuộc chiến tranh mà nhân dân Việt Nam đang tiến hành.

Đó là một cách nhìn rất sâu sắc về ngoại giao.

Bởi một chính phủ có thể ký một văn bản.

Một đại sứ có thể chuyển một công hàm.

Nhưng để một dân tộc khác thực sự hiểu mình đang chiến đấu vì điều gì lại là một công việc khó hơn rất nhiều.

Nguyễn Lương Bằng bước vào ngoại giao với hành trang của một người từng trải qua nhà tù, hoạt động bí mật, xây dựng tài chính cách mạng và lãnh đạo Ngân hàng Quốc gia.

Ông không phải một nhà ngoại giao được đào tạo theo con đường truyền thống.

Ông là một người cách mạng được đưa ra mặt trận ngoại giao.

Và mặt trận ấy cũng cần bản lĩnh.

Ảnh tư liệu Hồ Chí Minh và Nguyễn Lương Bằng. Hình ảnh minh họa mối quan hệ công tác giữa hai người; không phải ảnh chụp riêng cuộc trao đổi trước khi ông lên đường năm 1952.

3. TỪ CHIẾN KHU VIỆT BẮC ĐẾN MOSKVA

Một đoàn cán bộ nhỏ được tổ chức để sang Liên Xô.

Theo hồi ức của một cán bộ ngoại giao từng đi cùng đoàn, vào tháng 4/1952, khoảng 9 cán bộ được lựa chọn từ các cơ quan Trung ương đã rời Việt Bắc lên đường sang Liên Xô để xúc tiến quan hệ và xây dựng cơ quan đại diện ngoại giao Việt Nam tại Moskva.

Hãy hình dung sự khác biệt.

Một bên là Việt Bắc:

núi rừng, lán chiến khu, những con đường vận chuyển trong kháng chiến.

Một bên là Moskva:

một thủ đô lớn của một cường quốc thế giới.

Những cán bộ Việt Nam bước vào một môi trường hoàn toàn mới.

Không chỉ phải làm việc với các cơ quan Liên Xô.

Họ còn phải tổ chức đời sống, thông tin, liên lạc, nghi lễ ngoại giao và hoạt động tuyên truyền đối ngoại của một sứ quán còn rất non trẻ.

Nguyễn Lương Bằng đứng đầu cơ quan ấy.

Ông phải học.

Phải tổ chức.

Phải quan sát.

Và quan trọng nhất là phải đại diện cho quốc thể Việt Nam.

Ngày 23/4/1952, Nguyễn Lương Bằng trình thư ủy nhiệm lên Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Xô viết tối cao Liên Xô. Từ đó, Việt Nam có một vị Đại sứ chính thức tại Moskva.

Ảnh tư liệu Moskva và Điện Kremlin đầu thập niên 1950, dùng để tái hiện không gian nơi cơ quan đại diện ngoại giao Việt Nam bắt đầu hoạt động. Đây không phải ảnh riêng của đoàn Nguyễn Lương Bằng nếu không có chú thích xác nhận trực tiếp.

4. “GIỮ QUỐC THỂ, GIỮ TINH THẦN KHÁNG CHIẾN”

Làm Đại sứ trong thời chiến có nghĩa là mỗi hoạt động ngoại giao đều gắn với vận mệnh của đất nước.

Nguyễn Lương Bằng phải truyền đạt một thông điệp rất rõ:

Việt Nam đang chiến đấu vì độc lập dân tộc.

Không phải một cuộc chiến tranh thuộc địa thông thường.

Không phải một cuộc tranh giành quyền lực nội bộ.

Mà là cuộc đấu tranh của một dân tộc chống lại sự tái lập ách thống trị của thực dân Pháp.

Các nguồn tư liệu chính thức đánh giá hoạt động của Nguyễn Lương Bằng tại Liên Xô tập trung vào việc giúp lãnh đạo và nhân dân Liên Xô hiểu rõ cuộc kháng chiến, thúc đẩy đoàn kết Việt – Xô và tranh thủ sự ủng hộ quốc tế đối với Việt Nam.

Đồng thời, ông không chỉ quan hệ với các cơ quan Liên Xô.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trên cương vị Đại sứ Việt Nam tại Liên Xô và phụ trách cả quan hệ với các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu, Nguyễn Lương Bằng còn tăng cường quan hệ với các cơ quan đại diện của nhiều nước châu Á, châu Phi, Mỹ Latinh và các tổ chức quốc tế.

Đó là công việc mở rộng không gian ngoại giao cho một đất nước đang chiến đấu.

Từ một cuộc kháng chiến diễn ra ở Đông Dương, tiếng nói Việt Nam ngày càng được đưa đến nhiều diễn đàn và cộng đồng quốc tế hơn.

Ảnh tư liệu về hoạt động ngoại giao của Nguyễn Lương Bằng. Do không phải mọi hoạt động tiếp xúc ngoại giao đều có ảnh lưu trữ, hình ảnh được dùng ở đây cần được hiểu là tư liệu về hoạt động và nhân vật trong thời kỳ ông làm Đại sứ.

5. NĂM 1952 – HỒ CHÍ MINH ĐẾN LIÊN XÔ

Có một sự kiện đặc biệt diễn ra ngay trong những năm Nguyễn Lương Bằng làm Đại sứ.

Tháng 10/1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh bí mật sang Liên Xô.

Tại Liên Xô, Người đã gặp Nguyễn Lương Bằng, lúc đó là Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Việt Nam tại Liên Xô, cùng các cán bộ của Đại sứ quán.

Đây là một thời điểm có ý nghĩa đặc biệt.

Người đứng đầu Nhà nước Việt Nam gặp người đại diện của mình tại Moskva.

Một bên là lãnh tụ đang trực tiếp chỉ đạo cuộc kháng chiến.

Một bên là người được giao nhiệm vụ xây dựng quan hệ với hậu phương quốc tế quan trọng.

Nguyễn Lương Bằng không chỉ làm công việc lễ tân.

Ông phải bảo đảm để cơ quan đại diện Việt Nam hoạt động hiệu quả trong những điều kiện chính trị và ngoại giao phức tạp.

Và cuối tháng 10 năm ấy, ông tiếp tục nhiệm vụ của một Đại sứ: đưa tiếng nói của Việt Nam đến với bạn bè quốc tế.

Ảnh tư liệu về chuyến thăm Liên Xô của Hồ Chí Minh năm 1952. Bảo tàng Hồ Chí Minh xác nhận trong chuyến đi này Người gặp Nguyễn Lương Bằng tại Liên Xô. Đây là ảnh tư liệu về chuyến đi và bối cảnh ngoại giao, không nhất thiết là ảnh của đúng cuộc gặp được mô tả.

6. ĐẠI SỨ KHÔNG CHỈ NÓI VỀ CHÍNH TRỊ

Một nhiệm vụ quan trọng khác của Nguyễn Lương Bằng là làm cho quan hệ giữa hai nước không dừng ở những tuyên bố chính trị.

Việt Nam lúc ấy rất cần sự hiểu biết và ủng hộ quốc tế về nhiều mặt.

Kinh tế.

Ngoại giao.

Thông tin.

Văn hóa.

Và đặc biệt là sự ủng hộ đối với cuộc kháng chiến.

Bối cảnh ấy càng quan trọng sau khi Việt Nam và Liên Xô chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1950.

Bộ Ngoại giao Việt Nam đánh giá việc Liên Xô là một trong những nước đầu tiên công nhận và thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam đã đặt nền móng cho quan hệ hữu nghị và hợp tác về sau.

Nguyễn Lương Bằng trở thành người trực tiếp chăm lo cho mối quan hệ ấy tại Moskva.

Ông phải biến một mối quan hệ chính trị thành những kênh tiếp xúc thực tế giữa hai nhà nước và nhân dân hai nước.

Đó là một quá trình lâu dài.

Không ồn ào.

Không có những trận đánh.

Nhưng mỗi cuộc gặp, mỗi cuộc trao đổi, mỗi thông tin được chuyển đi đúng lúc đều góp một phần vào việc đưa Việt Nam thoát khỏi thế cô lập.

Ảnh tư liệu về quan hệ Việt Nam – Liên Xô những năm 1950. Hình ảnh minh họa quá trình thiết lập quan hệ ngoại giao và hợp tác, không phải tất cả đều trực tiếp có Nguyễn Lương Bằng trong ảnh.

7. MỘT VỊ ĐẠI SỨ TỪNG LÀ NGƯỜI TÙ

Có lẽ điều đặc biệt nhất nằm ở chính con người Nguyễn Lương Bằng.

Chỉ chưa đầy mười năm trước, ông vẫn còn là người tù chính trị trong nhà tù thực dân.

Năm 1943, ông vượt ngục Sơn La.

Sau đó ông trở lại hoạt động cách mạng, phụ trách tài chính và binh vận.

Năm 1951, ông trở thành Tổng Giám đốc đầu tiên của Ngân hàng Quốc gia Việt Nam.

Và chỉ một năm sau, ông sang Moskva làm Đại sứ.

Từ nhà tù Sơn La đến Moskva.

Từ một người bị thực dân Pháp kết án đến người đại diện chính thức của một quốc gia độc lập.

Đó là một sự thay đổi mà lịch sử đôi khi chỉ cần vài dòng để ghi lại, nhưng để một con người đi hết chặng đường ấy là cả một đời hy sinh.

Các tư liệu chính thức đều nhấn mạnh Nguyễn Lương Bằng được Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh tin tưởng giao nhiều nhiệm vụ khó khăn, nhạy cảm; dù ở tài chính, ngân hàng hay ngoại giao, ông đều được đánh giá cao ở tính gương mẫu, liêm khiết và tận tụy.

Ảnh tư liệu chân dung Nguyễn Lương Bằng trong các giai đoạn khác nhau. Những hình ảnh này giúp đối chiếu hành trình từ người hoạt động bí mật đến nhà ngoại giao, nhưng không phải ảnh của cùng một thời điểm.

8. RỜI MOSKVA SAU BỐN NĂM

Năm 1956, Nguyễn Lương Bằng kết thúc giai đoạn làm Đại sứ và trở về nước nhận nhiệm vụ mới.

Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi ông giữ cương vị Đại sứ từ 1952 đến 1956; trong khi một số nguồn khác ghi nhiệm kỳ kéo dài đến 1957. Điểm chắc chắn là đến năm 1956, ông đã được giao trọng trách mới trong nước: Tổng Thanh tra Chính phủ, đồng thời đảm nhiệm công tác kiểm tra của Đảng.

Như vậy, ông không trở về để nghỉ ngơi.

Một nhiệm vụ khác lại chờ phía trước.

Từ ngoại giao sang thanh tra.

Từ Moskva trở về Việt Nam.

Một lần nữa, Nguyễn Lương Bằng chứng minh điều Hồ Chí Minh từng căn dặn ông trước khi đi làm Đại sứ:

được đặt ở đâu thì làm việc ở đó.

Đại sứ hay cán bộ kiểm tra, với ông, đều là nhiệm vụ.

Không phải địa vị.

Ảnh tư liệu Nguyễn Lương Bằng giai đoạn sau khi kết thúc nhiệm kỳ ngoại giao. Không có ảnh trực tiếp ghi lại thời điểm ông rời Moskva; hình ảnh mang tính tư liệu về giai đoạn chuyển sang nhiệm vụ mới.

KẾT – MỘT CÂY CẦU NHỎ GIỮA HAI ĐẤT NƯỚC

Ngày Nguyễn Lương Bằng lên đường sang Liên Xô, Việt Nam vẫn đang trong một cuộc chiến.

Đất nước chưa thống nhất.

Chính quyền cách mạng còn trẻ.

Ngoại giao còn rất mới.

Nhưng Việt Nam đã bắt đầu bước ra thế giới.

Và Nguyễn Lương Bằng là một trong những người đứng ở cánh cửa ấy.

Ông không phải người duy nhất làm nên quan hệ Việt – Xô.

Ngoại giao Việt Nam là công sức của cả một tập thể, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, cùng nhiều thế hệ cán bộ ngoại giao.

Nhưng với tư cách Đại sứ đầu tiên của Việt Nam tại Liên Xô, Nguyễn Lương Bằng đã đảm nhận một nhiệm vụ lịch sử: xây dựng cơ quan đại diện ngoại giao Việt Nam tại Moskva, đưa tiếng nói của cuộc kháng chiến đến lãnh đạo và nhân dân Liên Xô, đồng thời góp phần củng cố quan hệ giữa hai nước.

Có một điều rất đẹp trong hành trình ấy.

Người từng vượt ngục để trở về với cách mạng, cuối cùng lại đi ra thế giới để nói về cuộc chiến đấu của dân tộc mình.

Từ song sắt nhà tù đến phòng tiếp khách ngoại giao.

Từ những con đường rừng Sơn La đến Moskva.

Từ một người hoạt động bí mật đến vị Đại sứ đầu tiên của một nước Việt Nam độc lập.

Đó không chỉ là hành trình của Nguyễn Lương Bằng.

Đó cũng là hành trình của một đất nước từ chỗ bị trị bước ra thế giới với tư cách một quốc gia có chủ quyền.

Ảnh tư liệu về Nguyễn Lương Bằng và quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong thập niên 1950. Đây là tư liệu lịch sử về giai đoạn ngoại giao đầu tiên, không phải ảnh tái hiện.