Nguyễn Lương Bằng và “24 đồng Đông Dương” – câu chuyện về kỷ luật tài chính trong những ngày tiền khởi nghĩa

Thời kỳ: 1943–1946, từ tiền khởi nghĩa đến những năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
1. MỘT NHIỆM VỤ KHÔNG HÀO NHOÁNG

Trong ký ức về những năm chuẩn bị Cách mạng Tháng Tám, người ta thường nhớ đến những cuộc họp bí mật, những chuyến vượt ngục, những cuộc khởi nghĩa và những trận chiến.

Nhưng có một câu hỏi rất đơn giản:

Lấy tiền ở đâu để làm cách mạng?

Có tiền mới mua được giấy.

Có giấy mới in được báo.

Có tiền mới nuôi được cán bộ.

Có phương tiện mới đưa cán bộ đi hoạt động.

Có nguồn lực mới xây dựng được cơ sở.

Và khi phong trào cách mạng ngày càng mở rộng, nhu cầu ấy càng lớn.

Năm 1943, sau khi vượt ngục Sơn La trở về hoạt động, Nguyễn Lương Bằng được Trung ương phân công phụ trách công tác tài chính và binh vận. Đây là một trong những nhiệm vụ quan trọng ông đảm nhiệm trong giai đoạn chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa.

Đó không phải công việc đứng trên diễn đàn.

Không có tiếng súng.

Không có chiến công dễ nhìn thấy.

Nhưng nếu tài chính không có, rất nhiều hoạt động khác của cách mạng sẽ không thể vận hành.

Ảnh tư liệu về Nguyễn Lương Bằng và hoạt động cách mạng trước năm 1945. Đây là tư liệu về nhân vật và bối cảnh, không phải ảnh ghi lại một cuộc thu chi tài chính cụ thể.

2. “QUỸ ĐẢNG CHỈ CÒN 24 ĐỒNG”

Có một con số khi nhắc tới công tác tài chính của Nguyễn Lương Bằng khiến câu chuyện trở nên đặc biệt:

24 đồng Đông Dương.

Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, trong những tháng tiền khởi nghĩa, quỹ Đảng có lúc chỉ còn 24 đồng Đông Dương.

Hai tờ báo quan trọng của phong trào lúc ấy là Cứu quốc và Cờ Giải phóng cũng gặp cảnh thiếu thốn đến mức có thời điểm chỉ có một phiến đá để in, còn giấy và mực đều khan hiếm.

Hãy thử hình dung hoàn cảnh ấy.

Phong trào cách mạng đang phát triển.

Công việc ngày càng nhiều.

Nhưng trong tay người phụ trách tài chính lại gần như không có tiền.

Không thể mở ngân hàng.

Không có một ngân sách nhà nước.

Không có hệ thống thuế ổn định.

Không có những khoản viện trợ đủ lớn để dựa vào.

Mỗi đồng tiền phải được tính toán.

Và chính trong hoàn cảnh đó, phẩm chất của người làm tài chính được thử thách.

Nguyễn Lương Bằng không thể tiêu tiền theo kiểu “có bao nhiêu dùng bấy nhiêu”.

Ông phải nghĩ đến câu hỏi:

Làm thế nào để một đồng tiền có thể phục vụ được nhiều việc nhất?

Ảnh tư liệu về tiền Đông Dương và báo chí cách mạng thời kỳ tiền khởi nghĩa. Hình ảnh minh họa cho điều kiện vật chất mà phong trào phải đối mặt.

3. KỶ LUẬT TÀI CHÍNH GIỮA LÚC MỌI THỨ ĐỀU THIẾU

Điều đáng chú ý trong câu chuyện Nguyễn Lương Bằng không chỉ là việc ông tìm nguồn tiền.

Mà còn là cách ông quản lý số tiền ít ỏi ấy.

Theo Báo Nhân Dân, trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, Nguyễn Lương Bằng đặc biệt coi trọng kỷ luật tài chính, mọi khoản chi đều được thực hiện hết sức tiết kiệm.

Đáng chú ý hơn, Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt và Nguyễn Lương Bằng sau mỗi lần họp bàn công việc phong trào đều có nội dung kiểm tra tài chính.

Điều đó cho thấy tài chính không được xem là chuyện phụ.

Nó là một bộ phận của công tác tổ chức.

Một cán bộ hoạt động bí mật có thể cần tiền đi đường.

Một cơ sở cần tiền mua giấy.

Một tổ chức cần tiền nuôi cán bộ.

Một tờ báo cần tiền mua mực.

Một cuộc vận động cần phương tiện.

Mỗi khoản đều nhỏ nếu nhìn riêng.

Nhưng cộng lại, chúng quyết định khả năng hoạt động của cả một mạng lưới.

Vì vậy, kỷ luật tài chính cũng chính là kỷ luật cách mạng.

Ảnh tư liệu về báo chí cách mạng trước và trong Cách mạng Tháng Tám. Những tờ báo này cần giấy, mực, cơ sở in và mạng lưới phát hành – tất cả đều cần nguồn lực tài chính.

4. KHÔNG THỂ CHỜ CÓ TIỀN MỚI LÀM CÁCH MẠNG

Đây là bài toán khó nhất.

Nếu chờ đến khi có một nguồn tài chính đầy đủ mới hoạt động thì phong trào sẽ không thể phát triển.

Cách mạng phải tự tìm nguồn lực trong chính điều kiện của mình.

Theo tư liệu về Nguyễn Lương Bằng, từ năm 1944 ông được giao phụ trách công tác tài chính của Đảng và Tổng bộ Việt Minh. Ông đã đề nghị Thường vụ Trung ương cho phát hành tín phiếu, và đề nghị này được chấp thuận.

Đây là một sáng kiến quan trọng.

Nó cho thấy cách mạng bắt đầu phải suy nghĩ về tài chính không chỉ dưới góc độ “thu được bao nhiêu tiền”, mà còn dưới góc độ tổ chức nguồn lực cho một phong trào đang chuẩn bị giành chính quyền.

Tín phiếu, trong hoàn cảnh ấy, không phải là tiền của một ngân hàng trung ương hiện đại.

Nó gắn với nhu cầu huy động nguồn lực cho cách mạng và phải được tổ chức trong điều kiện bí mật, thiếu thốn, đầy rủi ro.

Nhưng chính những bước đi như vậy đã góp phần tạo kinh nghiệm cho công tác tài chính sau này.

Ảnh tư liệu về tín phiếu và tiền tệ thời kỳ đầu cách mạng. Cần phân biệt các loại tín phiếu được phát hành trong những giai đoạn và địa bàn khác nhau; không nên chú thích mọi mẫu tiền là do Nguyễn Lương Bằng trực tiếp tổ chức phát hành.

5. TỪ TÀI CHÍNH CỦA ĐẢNG ĐẾN TÀI CHÍNH CỦA MỘT NHÀ NƯỚC

Rồi thời cơ đến.

Tháng 8/1945, cách mạng giành chính quyền.

Nguyễn Lương Bằng được bầu vào Ban Thường trực của Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam tại Đại hội Quốc dân Tân Trào. Ông thuộc nhóm năm người trong Ban Thường trực cùng Hồ Chí Minh, Trần Huy Liệu, Phạm Văn Đồng và Dương Đức Hiền.

Ngày 2/9/1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời.

Nhưng một vấn đề mới lập tức xuất hiện:

Nhà nước lấy tiền đâu để hoạt động?

Đây là một câu hỏi khổng lồ.

Nhà nước phải trả lương.

Phải duy trì bộ máy hành chính.

Phải tổ chức quốc phòng.

Phải cứu đói.

Phải duy trì giao thông.

Phải xây dựng hệ thống trường học.

Phải đối phó với những lực lượng quân sự nước ngoài đang tiến vào Việt Nam.

Trong khi nền kinh tế vừa thoát khỏi chiến tranh và chế độ thuộc địa.

Ngày 28/8/1945, ngành Tài chính Việt Nam chính thức được thành lập. Những người đặt nền móng cho nền tài chính mới phải đối mặt với một nền kinh tế kiệt quệ và nguồn lực cực kỳ hạn chế.

Đây là lúc những kinh nghiệm của Nguyễn Lương Bằng từ những năm hoạt động bí mật trở nên đặc biệt quý giá.

Ảnh tư liệu về Chính phủ lâm thời và những ngày đầu xây dựng bộ máy tài chính của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

6. NHƯNG NGUYỄN LƯƠNG BẰNG KHÔNG PHẢI BỘ TRƯỞNG TÀI CHÍNH

Đây là điểm cần nói rõ để câu chuyện không bị kể sai.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Phạm Văn Đồng là Bộ trưởng Bộ Tài chính trong Chính phủ lâm thời theo danh sách được công bố. Nguyễn Lương Bằng không phải Bộ trưởng Tài chính của Chính phủ lâm thời.

Vai trò của Nguyễn Lương Bằng nằm trước hết ở công tác tài chính của Đảng và Tổng bộ Việt Minh, sau đó là công tác kinh tế – tài chính của Đảng trong kháng chiến.

Các nguồn chính thống ghi nhận ông là người đầu tiên được Đảng giao phụ trách tài chính cho Đảng và Mặt trận Việt Minh trong thời kỳ chuẩn bị Cách mạng Tháng Tám; về sau ông tiếp tục phụ trách kinh tế – tài chính của Đảng trong kháng chiến chống Pháp.

Sự phân biệt này rất quan trọng.

Bởi câu chuyện của Nguyễn Lương Bằng không phải:

“Một mình ông xây dựng nền tài chính của Nhà nước.”

Mà chính xác hơn là:

Ông là một trong những người đặt nền móng về tổ chức, phương pháp và nhân lực cho công tác tài chính cách mạng, từ tài chính của Đảng và Việt Minh đến công tác kinh tế – tài chính trong Nhà nước và kháng chiến sau này.

Đó là đóng góp bền bỉ nhưng ít được nhìn thấy.

Ảnh tư liệu về Nguyễn Lương Bằng và các nhà lãnh đạo cách mạng cùng thời. Việc chú thích cần căn cứ đúng vào từng ảnh, tránh gán nhầm chức vụ hoặc thời điểm.

7. SAU ĐỘC LẬP LÀ CUỘC CHIẾN GIỮ LẤY ĐỘC LẬP

Những ngày đầu của Nhà nước mới không hề yên bình.

Ở miền Nam, chiến tranh chống Pháp đã bắt đầu từ tháng 9/1945.

Ở miền Bắc, quân Trung Hoa Dân quốc kéo vào.

Các tổ chức chính trị đối lập hoạt động mạnh.

Nền kinh tế kiệt quệ.

Nạn đói và hậu quả chiến tranh vẫn đè nặng lên nhân dân.

Nhà nước mới cần nguồn lực để tồn tại.

Và chính lúc ấy, công tác tài chính chuyển từ một nhiệm vụ nội bộ của tổ chức cách mạng thành một vấn đề sống còn của quốc gia.

Theo các nghiên cứu về tổ chức bộ máy tài chính giai đoạn 1945–1951, trong những năm 1945–1946, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa về cơ bản vẫn kế thừa một phần bộ máy tài chính do chính quyền Đông Dương trước đó để lại, đồng thời từng bước xây dựng cơ chế mới phù hợp với Nhà nước độc lập.

Đó là một quá trình vừa kế thừa, vừa cải biến.

Không thể đập bỏ tất cả để xây lại từ đầu.

Nhưng cũng không thể giữ nguyên một bộ máy được thiết kế cho chế độ thuộc địa.

Đó chính là bài toán mà những người làm tài chính cách mạng phải giải quyết.

8. TỪ “24 ĐỒNG” ĐẾN MỘT HỆ THỐNG TÀI CHÍNH

Nếu đặt cạnh nhau hai thời điểm, ta sẽ thấy rõ hành trình.

Một bên là những năm tiền khởi nghĩa:

Quỹ Đảng có lúc chỉ còn 24 đồng.

Báo chí thiếu giấy.

Mực thiếu.

Cán bộ thiếu phương tiện.

Mọi khoản chi phải tiết kiệm đến mức tối đa.

Một bên là sau Cách mạng Tháng Tám:

Một Nhà nước phải có ngân sách.

Có cơ quan tài chính.

Có kho bạc.

Có thuế.

Có tiền tệ.

Có các phương thức huy động nguồn lực.

Có cơ chế quản lý chi tiêu.

Đó là khoảng cách khổng lồ.

Và những người như Nguyễn Lương Bằng chính là thế hệ đã phải đi từ cách quản lý vài đồng tiền của một tổ chức bí mật đến tư duy quản lý nguồn lực của một quốc gia đang chiến tranh.

Không thể nói ông một mình tạo nên sự chuyển biến ấy.

Nhưng kinh nghiệm của ông trong việc xây dựng tổ chức tài chính cách mạng rõ ràng trở thành một phần quan trọng của quá trình đó. Các nguồn chính thống đều nhấn mạnh ông là người tiên phong trong công tác tài chính của Đảng và sau này phụ trách kinh tế – tài chính của Đảng trong kháng chiến.

Ảnh tư liệu về tiền tệ và hoạt động tài chính của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thời kỳ đầu. Đây là kết quả của cả một quá trình xây dựng thể chế, không phải thành quả của riêng một cá nhân.

9. ĐIỀU NGUYỄN LƯƠNG BẰNG ĐỂ LẠI KHÔNG CHỈ LÀ TIỀN

Điều đáng quý nhất trong câu chuyện này có lẽ không nằm ở những con số.

Nó nằm ở phương pháp.

Một tổ chức nghèo vẫn có thể hoạt động nếu biết giữ kỷ luật.

Một nguồn lực nhỏ vẫn có thể tạo ra hiệu quả nếu được sử dụng đúng chỗ.

Một bộ máy mới vẫn có thể hình thành nếu có những người biết tổ chức.

Và một nền tài chính muốn tồn tại phải dựa trên niềm tin.

Nguyễn Lương Bằng nổi tiếng trong các tư liệu chính thống không chỉ bởi năng lực tổ chức mà còn bởi sự liêm khiết, tiết kiệm và kỷ luật.

Đó là lý do hình ảnh người cán bộ tài chính trong câu chuyện của ông không gắn với sự giàu có.

Trái lại.

Nó gắn với những cuốn sổ.

Những khoản thu.

Những khoản chi.

Những đồng tiền phải tính toán.

Và trách nhiệm đối với từng đồng tiền của tổ chức.

Ảnh tư liệu về Nguyễn Lương Bằng trong hoạt động cách mạng. Hình ảnh minh họa cho phong cách làm việc của một cán bộ được giao nhiều nhiệm vụ tổ chức và tài chính.

KẾT LUẬN – TỪ 24 ĐỒNG ĐẾN NHỮNG VIÊN GẠCH ĐẦU TIÊN CỦA MỘT NỀN TÀI CHÍNH

Lịch sử thường thích kể về những khoảnh khắc lớn.

Ngày khởi nghĩa.

Ngày giành chính quyền.

Ngày tuyên bố độc lập.

Nhưng trước mỗi khoảnh khắc ấy luôn có hàng nghìn công việc nhỏ.

Một tờ báo cần giấy.

Một cán bộ cần tiền đi đường.

Một cơ sở cần phương tiện.

Một cuộc họp cần được tổ chức.

Một người cách mạng cần được nuôi dưỡng.

Và tất cả đều cần nguồn lực.

Có thời điểm, quỹ Đảng chỉ còn 24 đồng Đông Dương.

Nhưng phong trào vẫn không dừng lại.

Nguyễn Lương Bằng được giao phụ trách tài chính và phải tìm cách biến những nguồn lực ít ỏi thành sức mạnh cho tổ chức. Ông đề xuất phát hành tín phiếu, chú trọng kỷ luật tài chính và cùng Trung ương xây dựng công tác tài chính của Đảng, Tổng bộ Việt Minh.

Rồi Cách mạng Tháng Tám thành công.

Một Nhà nước mới ra đời.

Công việc không kết thúc.

Nó chỉ bước sang một cấp độ lớn hơn.

Từ giữ vài đồng cho tổ chức cách mạng, những người như Nguyễn Lương Bằng phải góp phần xây dựng cách quản lý nguồn lực cho một đất nước độc lập đang đứng trước chiến tranh.

Vì thế, câu chuyện Nguyễn Lương Bằng và tài chính cách mạng không phải câu chuyện về tiền.

Nó là câu chuyện về một điều sâu sắc hơn:

Một cuộc cách mạng muốn tồn tại không chỉ cần những người biết chiến đấu. Nó còn cần những người biết giữ từng nguồn lực nhỏ bé để biến chúng thành sức mạnh chung.

Và giữa những năm tháng mà trong tay chỉ còn vài chục đồng, kỷ luật, tiết kiệm và lòng trung thành với nhiệm vụ cũng chính là một thứ “vốn” để cách mạng đi tới ngày thắng lợi.

Ảnh kết: chân dung Nguyễn Lương Bằng. Khi đưa vào ấn phẩm, nên ưu tiên bản ảnh có nguồn lưu trữ rõ ràng từ cơ quan lưu trữ, bảo tàng hoặc cơ quan báo chí chính thống.