Nguyễn Minh Châu và trận bom năm 1967 ở Quảng Trị – Khi nhà văn sống sót bên người đại đội trưởng công binh

1. Chuyến đi vào Quảng Trị

Năm 1967, nhà văn quân đội Nguyễn Minh Châu cùng nhà văn Xuân Sách vào chiến trường Quảng Trị.

Đó không phải chuyến đi của những người đứng ngoài chiến tranh.

Nguyễn Minh Châu khi ấy đang công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội và thường xuyên đi thực tế tại các chiến trường để tìm chất liệu sáng tác.

Quảng Trị năm ấy là một trong những địa bàn chiến sự ác liệt.

Bom đạn, máy bay và pháo kích đã trở thành một phần của đời sống hàng ngày.

Những người làm công tác văn nghệ đi cùng bộ đội, sống giữa bộ đội và ghi lại những gì họ chứng kiến.

Nguyễn Minh Châu cũng vậy.

Nhưng trong một ngày ở chiến trường ấy, ông không chỉ chứng kiến chiến tranh.

Ông trực tiếp trở thành nạn nhân của nó.

2. Người đại đội trưởng công binh vừa trở về từ trận đánh

Theo hồi ức của Xuân Sách, một hôm ông đang ngồi trong lán chỉ huy thì thấy Nguyễn Minh Châu từ ngoài cửa rừng đi vào.

Nguyễn Minh Châu vừa gặp một đại đội trưởng công binh đang có mặt tại bộ chỉ huy để báo cáo sau thời gian trực tiếp chiến đấu.

Người cán bộ này đã có nhiều thành tích trong chiến đấu.

Hai người ngồi làm việc với nhau.

Đối với một nhà văn đang đi thực tế, đây là một cuộc gặp có ý nghĩa.

Người đại đội trưởng có thể cung cấp những câu chuyện rất cụ thể về chiến trường, về bộ đội công binh và những nhiệm vụ mà đơn vị vừa trải qua.

Nhưng họ chưa kịp nói hết những điều cần nói.

Bầu trời đột nhiên xuất hiện máy bay địch.

Rồi một phát rốc-két lao xuống.

3. Phát rốc-két đánh trúng nơi hai người đang ngồi

Phát đạn nổ ngay khu vực Nguyễn Minh Châu và người đại đội trưởng công binh đang làm việc.

Cả hai lập tức lao xuống hầm trú ẩn.

Chỉ trong một khoảnh khắc, cuộc trò chuyện về chiến trường biến thành cuộc chiến đấu để giành lấy sự sống.

Nhưng sức công phá của quả rốc-két quá lớn.

Một lúc sau, Nguyễn Minh Châu nhận thấy có người đang đè lên mình.

Đó chính là người đại đội trưởng công binh.

Phát đạn đã trúng vào đầu anh.

Người cán bộ hy sinh ngay trong hầm.

Còn Nguyễn Minh Châu sống sót.

Theo lời kể của Xuân Sách, máu và thịt của người đại đội trưởng đã bám vào người nhà văn.

Đó là một khoảnh khắc mà Nguyễn Minh Châu không thể nào quên.

Không phải vì ông vừa thoát chết.

Mà bởi ông sống sót trong khi người ở ngay bên cạnh mình đã chết.

4. Nhà văn bước ra khỏi hầm

Sau trận đánh, Nguyễn Minh Châu đi ra khỏi khu vực.

Xuân Sách kể rằng khi nhìn thấy bạn, ông giật mình vì toàn thân Nguyễn Minh Châu đầy máu, từ mặt mũi đến quần áo.

Nguyễn Minh Châu trao cho Xuân Sách túi tài liệu và nhờ bạn giữ giúp.

Sau đó, ông chạy xuống suối.

Đó là hình ảnh rất ngắn nhưng ám ảnh: một nhà văn vừa bước ra khỏi một trận bom, trên người vẫn còn dấu vết của người đồng đội đã hy sinh.

Chiến trường vốn đã quen với những thương vong.

Nhưng với người trực tiếp chứng kiến cái chết ở khoảng cách gần như vậy, sự sống sót không thể đơn giản được xem là may mắn.

Nó để lại một câu hỏi về những người đã không sống sót.

Và với Nguyễn Minh Châu, câu hỏi ấy tiếp tục đi theo ông trong những năm sau đó.

5. Đêm hôm ấy, Nguyễn Minh Châu không ngủ

Tối hôm đó, Nguyễn Minh Châu nằm cạnh Xuân Sách.

Ông trằn trọc.

Hút thuốc liên tục.

Thỉnh thoảng ông quay sang gọi Xuân Sách, rồi lại im lặng.

Xuân Sách hiểu rằng người bạn đang cố diễn đạt một điều rất khó nói.

Một người vừa chứng kiến cái chết ngay bên cạnh mình thường không dễ dàng chuyển những gì xảy ra thành lời.

Nhất là khi người chết không phải một người xa lạ.

Đó là người vừa ngồi cạnh mình.

Vừa nói chuyện với mình.

Vừa cùng mình trú vào một căn hầm.

Và rồi đã nằm lại để mình sống.

Xuân Sách không ghi lại toàn bộ suy nghĩ của Nguyễn Minh Châu đêm ấy.

Nhưng ông nhớ rất rõ trạng thái trằn trọc của người bạn.

Đó chính là một trong những ký ức mà chiến trường để lại sâu nhất trong đời Nguyễn Minh Châu.

6. Một cái chết khác và câu nói về “món nợ”

Vài ngày sau, Nguyễn Minh Châu và Xuân Sách lại chứng kiến một bi kịch khác trong đơn vị.

Một đôi trai gái yêu nhau.

Một trò đùa vô ý dẫn đến hiểu lầm nghiêm trọng.

Cuối cùng, cả hai đã dùng súng tự sát.

Bi kịch ấy khiến Nguyễn Minh Châu suy nghĩ về trách nhiệm của người viết.

Theo hồi ức của Xuân Sách, trước mộ đôi trai gái, Nguyễn Minh Châu nói rằng cả ông và Xuân Sách đều có trách nhiệm đối với cái chết ấy.

Ông gọi đó là một “món nợ” – món nợ phải trả bằng trang viết và bằng sự trung thực với những người đã hy sinh.

Đây là một trong những chi tiết đáng chú ý nhất khi nhìn lại con đường văn chương của Nguyễn Minh Châu.

Ông không coi việc chứng kiến chiến tranh là đủ.

Người viết phải làm gì đó với những gì mình đã chứng kiến.

Phải viết.

Nhưng phải viết một cách trung thực.

7. Từ người sống sót đến người ghi chép chiến tranh

Trải nghiệm năm 1967 không phải nguyên nhân duy nhất làm nên văn chương Nguyễn Minh Châu.

Ông đã có quá trình nhiều năm trong quân đội và đã đi thực tế ở nhiều chiến trường.

Nhưng trận bom ấy cho ông một trải nghiệm rất riêng.

Ông hiểu rằng một trận đánh không chỉ có người thắng và người thua.

Trong mỗi khoảnh khắc của chiến tranh đều có những con người cụ thể.

Một người có thể sống.

Một người khác có thể chết.

Khoảng cách đôi khi chỉ là một vị trí trong căn hầm.

Chính vì thế, khi Nguyễn Minh Châu viết về người lính, ông thường chú ý đến đời sống phía sau quân phục.

Những người lính của ông có gia đình.

Có tình yêu.

Có những dự định.

Có nỗi sợ.

Và có cả những người thân phải ở lại khi họ hy sinh.

Đó cũng là chiều sâu nhân bản trong những sáng tác chiến tranh của ông.

8. Những dấu vết của Quảng Trị đi vào văn chương

Quảng Trị trở thành một vùng đất đặc biệt trong sự nghiệp Nguyễn Minh Châu.

Hội Nhà văn Việt Nam cho biết trong số bảy tiểu thuyết của ông có bốn tác phẩm gắn với Quảng Trị: Dấu chân người lính, Miền cháy, Những người đi từ trong rừng ra và Mảnh đất tình yêu. Một số tác phẩm khác như Cỏ lau cũng trở lại với vùng đất này.

Đằng sau những tác phẩm ấy là những chuyến đi.

Những cuộc gặp.

Những người lính.

Những người dân.

Và những cái chết mà nhà văn từng chứng kiến.

Trận bom năm 1967 chỉ là một trong những trải nghiệm ấy.

Nhưng nó giúp ta hiểu hơn vì sao Nguyễn Minh Châu luôn quan tâm đến số phận con người trong chiến tranh.

9. Người đại đội trưởng công binh không có tên trong câu chuyện

Một điều đáng chú ý là trong hồi ức của Xuân Sách, người đại đội trưởng công binh được nhắc đến như một người đồng đội đã hy sinh, nhưng bài viết không cung cấp tên của ông.

Điều đó cũng cho thấy một thực tế của chiến tranh: rất nhiều con người đã đi vào ký ức của những người sống sót nhưng không phải lúc nào danh tính của họ cũng được lưu giữ đầy đủ trong các tư liệu công khai.

Người đại đội trưởng ấy không trở thành nhân vật nổi tiếng.

Không có một tác phẩm riêng mang tên ông.

Nhưng cái chết của ông đã để lại dấu ấn trong ký ức của Nguyễn Minh Châu.

Và từ ký ức ấy, một quan niệm về trách nhiệm của người cầm bút được hình thành rõ hơn.

10. “Món nợ” của người viết

Nguyễn Minh Châu sau này trở thành một trong những nhà văn quan trọng của văn học Việt Nam hiện đại.

Nhưng nếu nhìn từ câu chuyện năm 1967, có thể thấy một phần quan niệm nghệ thuật của ông đã được hình thành từ những trải nghiệm rất cụ thể trên chiến trường.

Ông từng sống sót trong khi người bên cạnh hy sinh.

Ông từng nhìn thấy những người trẻ chết vì chiến tranh.

Ông từng đứng trước những nấm mồ vội vàng giữa vùng chiến sự.

Và ông hiểu rằng nếu những con người ấy không được ghi lại, một phần sự thật của chiến tranh cũng có thể mất đi.

Vì thế, viết đối với Nguyễn Minh Châu không chỉ là nghề.

Đó còn là cách ông trả món nợ với những người đã nằm lại.

Không phải bằng việc tô đậm sự hy sinh.

Mà bằng việc giữ lại con người thật phía sau sự hy sinh ấy.

Lời kết

Năm 1967, Nguyễn Minh Châu vào chiến trường Quảng Trị với tư cách một nhà văn quân đội.

Một phát rốc-két đã biến một cuộc gặp giữa nhà văn và người đại đội trưởng công binh thành một khoảnh khắc sinh tử.

Người đại đội trưởng hy sinh.

Nguyễn Minh Châu sống sót.

Ông bước ra khỏi căn hầm với máu của người đồng đội trên quần áo.

Đêm hôm đó, ông không ngủ.

Nhiều năm sau, khi nhìn lại những gì đã trải qua, Nguyễn Minh Châu vẫn mang theo ký ức về những con người đã nằm lại trên chiến trường Quảng Trị.

Có lẽ vì vậy mà văn chương của ông về chiến tranh luôn có một lớp nghĩa nằm phía sau những trận đánh.

Đó là câu hỏi về con người.

Ai đã sống?

Ai đã chết?

Những người chết để lại gì?

Và người sống phải làm gì trước những mất mát ấy?

Nguyễn Minh Châu đã tìm câu trả lời bằng chính công việc của mình.

Viết.

Viết về những người lính.

Viết về những gia đình.

Viết về những người đã hy sinh.

Và viết với một món nợ mà ông từng nói phải trả bằng trang viết và lòng trung thực.