NGUYỄN NGỌC GIAO - BỐN NĂM CÒN LẠI TRONG MIỀN KÝ ỨC

Người ta thường hình dung người lính lên đường khi còn rất trẻ, ở tuổi mười tám, đôi mươi, khi cuộc đời riêng mới chỉ vừa mở ra. Nhưng có những cuộc lên đường bắt đầu muộn hơn, khi một người đã bước qua tuổi thanh niên đầu đời, đã hiểu rõ hơn giá trị của mái nhà, quê hương và những điều mình phải tạm rời xa. Tôi là Nguyễn Ngọc Giao, sinh năm 1934, quê Thiệu Hóa. Năm 1966, khi khoảng ba mươi hai tuổi, tôi nhập ngũ. Quãng quân ngũ của tôi gắn với C5E22, tại Như Xuân, Thanh Hóa. Trong thời gian phục vụ, tôi mang cấp bậc Trung sĩ. Đến năm 1970, khi khoảng ba mươi sáu tuổi, tôi rời quân ngũ. Bốn năm ấy nằm trọn trong thời kỳ cuộc kháng chiến chống Mỹ đang diễn ra ác liệt, và bởi thế, dù chỉ là một phần trong cuộc đời dài, nó vẫn mang một sức nặng riêng không thể hòa lẫn với những năm tháng khác.

Ba mươi hai tuổi không còn là tuổi của một chàng trai vừa rời gia đình lần đầu. Ở độ tuổi ấy, một người đã có đủ trải nghiệm để hiểu đi xa nghĩa là gì, trách nhiệm nghĩa là gì, và quê hương có vị trí thế nào trong đời sống của mình. Có lẽ chính vì vậy, cuộc lên đường năm 1966 không chỉ mang theo nhiệt huyết mà còn mang theo một sự tự ý thức sâu hơn. Đất nước khi ấy vẫn đang trong chiến tranh. Tương lai chưa thể đoán định. Người hôm nay nhìn lại đã biết những biến chuyển lớn sau đó, nhưng người đang sống trong năm 1966 không thể nhìn thấy trước ngày chiến tranh kết thúc. Phía trước vẫn là những năm tháng chưa ai biết sẽ dài đến đâu.

Tôi rời Thiệu Hóa trong hoàn cảnh như vậy. Không cần phải dựng lại một cuộc chia tay cụ thể, một lời nói cụ thể hay một khung cảnh cụ thể, tôi vẫn hiểu rằng rời quê trong thời chiến luôn là một sự chuyển đổi lớn. Phía sau là nơi đã sống hơn ba mươi năm, nơi những con người và nếp sống quen thuộc đã trở thành một phần của chính mình. Phía trước là quân ngũ, là tập thể, là kỷ luật và những trách nhiệm không còn được sắp đặt theo nhịp riêng của một cá nhân.

Có thể ở tuổi mười tám, người ta lên đường bằng sức trẻ. Ở tuổi ba mươi hai, con người còn mang theo một điều khác: sự từng trải đủ để hiểu cái giá của những lựa chọn.

Tôi không bước vào quân ngũ với suy nghĩ mình sẽ trở thành một người đặc biệt. Tôi chỉ là một người con của Thiệu Hóa sống trong một thời đất nước cần nhiều người cùng đứng vào hàng ngũ. Hoàn cảnh của thế hệ chúng tôi không cho phép mọi dự định cá nhân được đặt lên trước. Có những lúc, một đời người phải chấp nhận đi theo một hướng khác với con đường mình từng nghĩ tới.

Bốn năm quân ngũ của tôi bắt đầu từ năm 1966 như thế.

Không ồn ào.

Không cần một lời tuyên bố lớn.

Chỉ là một con người đã trưởng thành bước vào một trách nhiệm lớn hơn đời sống riêng của mình.

C5E22 – Như Xuân và những năm tháng của người lính Trung sĩ

Quãng quân ngũ của tôi gắn với C5E22 – Như Xuân, Thanh Hóa. Những ký hiệu đơn vị và địa danh ấy trở thành dấu mốc rõ nhất của một thời đã lùi xa. Tôi mang cấp bậc Trung sĩ, nhưng cấp bậc ấy không đồng nghĩa có thể suy ra một chức vụ chỉ huy hay một phạm vi trách nhiệm cụ thể nào khác. Điều đáng kể hơn nằm ở chính đời sống của một người lính trong tập thể giữa những năm đất nước còn chiến tranh.

Quân ngũ có cách riêng để làm con người hiểu về kỷ luật. Ở đời thường, đôi khi ta có thể tự quyết định hôm nay chậm một chút, ngày mai làm tiếp, hoặc cho phép mình tùy theo cảm xúc. Nhưng khi sống trong đơn vị, một người phải hiểu rằng mình không đứng riêng. Công việc của mình nằm trong công việc chung. Nề nếp của cá nhân liên quan đến nề nếp của tập thể. Một sự tùy tiện tưởng nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến người khác.

Ở tuổi ba mươi hai, tôi có thể đã hiểu một phần về trách nhiệm trước khi nhập ngũ. Nhưng quân đội khiến hai chữ ấy hiện ra bằng một hình thức rõ ràng hơn. Trách nhiệm không chỉ là biết điều gì đúng. Nó còn là khả năng duy trì điều đúng qua từng ngày, ngay cả khi không ai khen ngợi, ngay cả khi cuộc sống còn nhiều khó khăn.

Bốn năm từ 1966 đến 1970 là bốn năm đất nước còn trong chiến tranh. Với những người sống qua giai đoạn ấy, gian khó không cần phải được dựng thành những câu chuyện bi thương mới trở nên có thật. Chính hoàn cảnh chung của thời chiến đã tạo nên sức ép rất lớn lên đời sống xã hội, lên gia đình và lên những người trong quân ngũ. Nhưng con người không thể sống mãi bằng cảm giác nặng nề. Họ vẫn phải thức dậy, làm phần việc của mình, cùng đồng đội giữ nề nếp và đi tiếp.

Sự bền bỉ được tạo ra từ những ngày như vậy.

Không phải ngày nào cũng có một sự kiện đủ lớn để nhớ tên.

Nhưng ngày nào cũng là một phần của đời người.

Một tháng đi qua.

Rồi một năm.

Rồi bốn năm.

Đến khi nhìn lại, con người mới hiểu những điều tưởng bình thường đã tạo nên sức nặng của cả một chặng đời.

Cấp bậc Trung sĩ đối với tôi là một dấu mốc của thời quân ngũ. Nhưng điều quan trọng hơn cấp bậc là những gì môi trường ấy đã đặt vào cách sống: biết tự giữ mình, biết tôn trọng tập thể, biết rằng mình không thể chỉ nghĩ bằng lợi ích cá nhân khi đang thuộc về một đơn vị.

Tôi nghĩ càng trưởng thành, con người càng hiểu trách nhiệm không phải lúc nào cũng được nhìn thấy từ bên ngoài. Có người được nhớ bằng một thành tích nổi bật. Có người được nhớ bằng chính việc họ đã đứng vững ở vị trí của mình qua những năm khó khăn.

Không phải cuộc đời nào cũng cần một chiến công được kể lại.

Có những người bình dị nhưng chính sự bình dị ấy làm lịch sử trở nên gần với con người hơn.

Tôi là một người như thế.

Một người con Thiệu Hóa.

Một người lính mang cấp bậc Trung sĩ.

Một quãng đời gắn với C5E22 ở Như Xuân.

Và bốn năm đã đi qua giữa lúc đất nước còn chiến tranh.

Chừng ấy đã đủ để ký ức có một nơi để trở về.

Đồng đội – nơi những con người khác nhau tìm thấy một chữ “chúng ta”

Quân đội khiến một người hiểu rất nhanh rằng không ai có thể chỉ sống bằng chữ “tôi”. Mỗi người đến từ một quê hương, có một hoàn cảnh, một tính cách và một câu chuyện riêng. Nhưng khi đã đứng trong cùng hàng ngũ, tất cả phải học cách sống với nhau bằng sự tin cậy.

Tôi cũng có những người đồng đội như thế.

Không cần một câu chuyện phi thường để tình đồng đội trở nên đáng nhớ. Nhiều khi, sự gắn bó được tạo nên đơn giản bởi việc con người sống cạnh nhau đủ lâu. Ngày hôm nay gặp nhau. Ngày mai vẫn làm việc bên nhau. Qua thời gian, người nọ biết tính người kia, hiểu rằng phía sau mỗi người đều có một gia đình, một quê hương, một nỗi nhớ riêng.

Tôi đã rời Thiệu Hóa ở tuổi ngoài ba mươi. Có thể những người đồng đội của tôi trẻ hơn, cũng có người ở độ tuổi khác. Nhưng khoảng cách tuổi tác không làm thay đổi một điều: khi đã thuộc về cùng một tập thể, mỗi người đều phải học cách đặt mình trong mối quan hệ với người khác.

Tình đồng đội đôi khi bắt đầu từ sự thấu hiểu rất giản dị.

Mình nhớ quê thì người khác cũng nhớ.

Mình có những điều để lo thì họ cũng có.

Mình mong ngày trở về thì người bên cạnh cũng có một nơi đang đợi.

Khi nhận ra điều ấy, con người bớt thấy mình đơn độc.

Có lẽ đó là một trong những sức mạnh lớn nhất của tập thể.

Người ta không cần phải giống nhau hoàn toàn mới có thể đứng cạnh nhau.

Chỉ cần biết tôn trọng phần việc của nhau, giữ lòng tin và hiểu rằng mình đang cùng chia sẻ một trách nhiệm.

Sau này, khi tuổi đời đã đi rất xa năm 1966, hai tiếng “đồng đội” vẫn mang một ý nghĩa đặc biệt. Những người từng đứng bên nhau trong những năm ấy là những người đã chứng kiến một phần đời mà con cháu sau này không thể trực tiếp nhìn thấy. Trong ký ức của họ, một Nguyễn Ngọc Giao của tuổi ba mươi hai, ba mươi ba vẫn còn hiện diện.

Thời gian có thể làm thay đổi con người.

Nhưng ký ức đôi khi giữ nguyên một hình ảnh rất lâu.

Đó là lý do những người từng cùng quân ngũ, dù sau này mỗi người đi về một con đường, vẫn có thể cảm thấy gần nhau khi nhắc lại đơn vị, một địa danh hay một giai đoạn.

Họ không chỉ nhớ người khác.

Họ còn nhớ chính mình của thời đó.

Tôi nghĩ đồng đội là những người giữ hộ nhau một phần quá khứ theo cách như vậy.

Như Xuân vì thế không chỉ là một địa danh trên bản đồ. Với người từng có quãng đời quân ngũ ở đó, cái tên ấy trở thành một dấu nối với những con người từng ở bên mình trong một thời đã xa.

Không cần phải làm ký ức lớn hơn.

Sự thật giản dị đã đủ sâu.

Bốn năm giữa lúc đất nước còn chiến tranh

Từ 1966 đến 1970, toàn bộ quãng quân ngũ của tôi nằm trong thời kỳ cuộc kháng chiến chống Mỹ đang tiếp diễn. Đó là một bối cảnh lịch sử có nhiều biến động lớn. Nhưng những sự kiện chung của đất nước không thể tự động trở thành sự kiện riêng trong đời tôi. Điều đúng nhất khi nhìn lại là nói rằng tôi đã có bốn năm quân ngũ giữa một thời chiến tranh, tại C5E22 ở Như Xuân, Thanh Hóa.

Người hôm nay biết năm 1970 vẫn còn năm năm nữa mới đến ngày đất nước thống nhất.

Tôi của năm 1970 thì không thể biết chính xác điều đó.

Khi rời quân ngũ, cuộc chiến vẫn chưa kết thúc. Tôi trở lại cuộc sống đời thường trong khi lịch sử dân tộc vẫn đang đi tiếp trên một chặng đường rất dài.

Đó là một cảm giác khác với những người xuất ngũ khi đất nước đã hòa bình.

Một chặng trách nhiệm của cá nhân đã khép lại.

Nhưng trách nhiệm chung của cả dân tộc thì vẫn còn phía trước.

Tôi trở về khi khoảng ba mươi sáu tuổi. Bốn năm không làm biến mất con người trước ngày nhập ngũ, nhưng chắc chắn đã làm tôi hiểu sâu hơn nhiều điều. Quê hương đáng quý hơn sau những năm xa cách. Đời sống bình thường đáng quý hơn khi đã từng sống trong kỷ luật quân ngũ. Và mỗi ngày bình yên, về sau, cũng mang một ý nghĩa khác khi người ta đã từng đi qua những năm đất nước còn chiến tranh.

Có lẽ tuổi tác khi nhập ngũ cũng khiến tôi nhìn bốn năm ấy theo một cách riêng.

Tôi không ra đi ở tuổi vừa mới lớn.

Tôi đã có đủ năm tháng trước đó để hiểu đời thường.

Vì thế, khi trở về, tôi càng hiểu một cuộc sống không bị chiến tranh chi phối có giá trị đến mức nào.

Hòa bình đôi khi được nói đến bằng những khái niệm rất lớn.

Nhưng với một con người, hòa bình có thể chỉ là khả năng thức dậy và lo cho cuộc sống của mình mà không phải sống trong một đất nước đang có chiến tranh.

Được ở gần gia đình.

Được làm việc.

Được nghĩ đến năm sau, nhiều năm sau bằng những dự định dài hơn.

Được nhìn con cháu lớn lên trong một thời đại khác.

Những điều ấy chính là hình hài bình dị nhất của hòa bình.

Tôi cũng không nghĩ người sau phải mang một cảm giác mắc nợ quá khứ.

Người đi trước làm phần việc của thế hệ mình để người sau có thể sống tốt hơn.

Nếu một thế hệ mới vẫn phải sống y nguyên những gian khó của thế hệ cũ thì lịch sử đã không đi về phía trước.

Điều đáng quý là con cháu có một cuộc đời khác.

Nhưng khác không có nghĩa là được phép quên.

Khi một cái tên trở thành phần ký ức của quê hương

Nhiều năm sau, khi nhìn lại bốn năm quân ngũ, tôi không nghĩ giá trị của chúng nằm ở việc người đời kể câu chuyện của mình lớn đến đâu.

Điều quan trọng hơn là nhớ đúng.

Nguyễn Ngọc Giao, sinh năm 1934, quê Thiệu Hóa. Nhập ngũ năm 1966. Quãng quân ngũ gắn với C5E22 – Như Xuân, Thanh Hóa. Cấp bậc Trung sĩ. Xuất ngũ năm 1970.

Một vài dòng có thể ghi đủ các dấu mốc.

Nhưng phía sau đó là bốn năm thật của một đời người.

Là một người đã ngoài ba mươi rời quê trong thời chiến.

Là một người đứng trong hàng ngũ từ ba mươi hai đến khoảng ba mươi sáu tuổi.

Là một phần đời gắn với Như Xuân.

Là ký ức về những đồng đội từng cùng đi qua những năm đất nước chưa hòa bình.

Và là một người đã trở về khi cuộc chiến vẫn còn tiếp tục.

Nếu có điều gì muốn thế hệ sau hiểu, tôi nghĩ đó là: lòng biết ơn không chỉ dành cho những người có những câu chuyện thật lớn.

Một đất nước được gìn giữ qua rất nhiều cuộc đời.

Có những người được lịch sử gọi tên rộng rãi.

Có những người tên chỉ còn trong ký ức của gia đình, đồng đội và quê hương.

Nhưng giá trị của trách nhiệm không vì thế mà khác nhau.

Mỗi người đứng vào hàng ngũ đều đã lấy một phần thời gian thật của cuộc đời mình để thực hiện trách nhiệm của thời đại.

Với tôi, đó là bốn năm.

Bốn năm không phải cả đời.

Nhưng là bốn năm không thể sống lại.

Tôi mong con cháu hôm nay hiểu rằng trân trọng quá khứ không phải là nhắc thật nhiều những lời lớn lao. Có khi chỉ cần sống cho tử tế với hiện tại.

Được học thì cố gắng học.

Được làm việc thì biết giữ trách nhiệm.

Được sống gần gia đình thì biết quý những ngày còn ở bên nhau.

Được đi xa thì đừng quên nơi mình đã sinh ra.

Và khi nghe một cái tên thuộc thế hệ cũ, hãy nhớ rằng người ấy từng trẻ, từng có một đời sống riêng và cũng từng phải lựa chọn giữa những điều của cá nhân với trách nhiệm của đất nước.

Lịch sử sẽ trở nên gần gũi hơn khi ta nhìn thấy con người phía sau những năm tháng.

Không phải một biểu tượng hoàn hảo.

Mà là những con người bình thường.

Biết nhớ.

Biết lo.

Biết yêu quê hương.

Và biết đứng vào vị trí của mình khi thời đại gọi tên.

Nguyễn Ngọc Giao xứng đáng được quê hương ghi nhớ theo cách bình dị ấy. Bốn năm từ 1966 đến 1970 tại C5E22 – Như Xuân không cần được phủ thêm những chiến công chưa được xác nhận để trở nên có ý nghĩa. Chỉ riêng việc một người con Thiệu Hóa ở tuổi ngoài ba mươi đã bước vào quân ngũ, mang cấp bậc Trung sĩ và dành bốn năm của đời mình cho hàng ngũ giữa thời đất nước còn chiến tranh đã đủ để tên ông có một chỗ trong miền tri ân. Thời gian rồi sẽ tiếp tục đi xa, nhưng khi con cháu còn biết cúi lòng trước những con người đã sống có trách nhiệm với thời đại của mình, thì những năm tháng ấy vẫn chưa bao giờ thực sự lùi vào quên lãng.