Nguyễn Ngọc Nại
Nguyễn Ngọc Nại (? – 19 tháng 2 năm 1947) là một liệt sĩ Việt Nam trong Chiến tranh Đông Dương, chỉ huy đội liên lạc thuộc Ủy ban kháng chiến khu Phúc Xá, hoạt động trong Liên khu I Hà Nội và phục vụ Trung đoàn Thủ đô.[1] Đội của ông đảm nhiệm việc giữ liên lạc, tiếp tế và dẫn đường cho Trung đoàn Thủ đô rút khỏi Liên khu I trong đêm 17 tháng 2 năm 1947. Sáng 19 tháng 2 năm 1947, ông cùng bảy đồng đội ở lại chặn quân Pháp truy kích tại vùng bãi sông Hồng và hy sinh. Năm 1996, ông và đơn vị được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.[1][2] Tên ông được đặt cho một phố thuộc quận Thanh Xuân, Hà Nội.[3]
Thân thế
Các nguồn hiện có không ghi năm sinh của Nguyễn Ngọc Nại. Theo tạp chí Người Hà Nội, ông quê ở xã Ngọc Thụy, huyện Gia Lâm (nay thuộc quận Long Biên, Hà Nội), và năm 1946 giữ chức tiểu đội trưởng liên lạc trong một đơn vị du kích địa phương.[3] Báo Dân trí cũng ghi quê hương của các đội viên là Ngọc Thụy,[4] trong khi báo Công an nhân dân cho biết thân nhân các liệt sĩ của đội ở quê hương Bắc Biên, Gia Lâm.[2]
Đơn vị
Tên gọi và trực thuộc
Theo Báo Quân đội nhân dân, đơn vị của ông được gọi là Tiểu đội Nguyễn Ngọc Nại, còn có tên là Đội liên lạc Hồng Hà, và là đội liên lạc thuộc Ủy ban kháng chiến khu Phúc Xá, hoạt động trong Liên khu I.[1] Bảo tàng Lịch sử Quốc gia gọi đơn vị này là Đội liên lạc khu Phúc Xá.[5] Người đứng đầu Ủy ban kháng chiến khu Phúc Xá thời kỳ này là ông Nguyễn Minh Tiến, về sau là người lập hồ sơ cho các liệt sĩ của đội.[2]
Trong các tài liệu về cuộc rút quân, đơn vị này được phân biệt với đội du kích xã Tứ Tổng, là đơn vị đã phối hợp cùng Tiểu đội Nguyễn Ngọc Nại trong ngày 19 tháng 2 năm 1947.[6]
Thành lập và nhiệm vụ
Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, sau khoảng một tháng chiến đấu trong cuộc chiến đấu tại Hà Nội, Bộ chỉ huy Trung đoàn Thủ đô quyết định thành lập Đội liên lạc khu Phúc Xá vào đầu năm 1947 để thay thế một đơn vị trước đó. Đội gồm 16 đội viên được tuyển từ lực lượng dân quân và tự vệ địa phương, do Nguyễn Ngọc Nại làm đội trưởng, với nhiệm vụ giữ đường dây liên lạc và tiếp tế cho Trung đoàn đang bị bao vây trong nội thành.[5] Báo Dân trí mô tả quân số đội nhỏ hơn con số nói trên.[4]
Cuộc rút quân của Trung đoàn Thủ đô
Dẫn đường, đêm 17–18 tháng 2 năm 1947
Đêm 17 tháng 2 năm 1947, Trung đoàn Thủ đô bắt đầu rút khỏi Liên khu I để bảo toàn lực lượng. Đội liên lạc dẫn đường cho đơn vị từ khu vực đền Phất Lộc, qua khu vực cầu Long Biên, men theo bãi sông rồi vượt sông Hồng sang hướng Xuân Canh.[5][1] Theo Dân trí, khoảng 1.200 cán bộ và chiến sĩ đã rời nội thành trong đợt rút quân này, và đội liên lạc đảm nhiệm việc tìm bến vượt cũng như huy động thuyền.[4] Báo Quốc phòng Thủ đô cho biết quân dân các xã Tứ Tổng, Tàm Xá và Xuân Canh đã huy động hơn 40 chiếc thuyền phục vụ cuộc vượt sông.[6]
Cũng theo báo này, khoảng 3 giờ sáng ngày 18 tháng 2, bộ đội tới xóm Chùa, Tàm Xá; đến 23 giờ cùng ngày, những chuyến đò cuối cùng đưa quân sang Đông Anh.[7]
Trận đánh ngày 19 tháng 2 năm 1947
Khoảng 5 giờ sáng ngày 19 tháng 2 năm 1947, quân Pháp phát hiện cuộc rút quân và tổ chức truy kích.[7] Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong điều kiện sương mù dày đặc, đối phương huy động lực lượng đường thủy, đường bộ và đường không. Nguyễn Ngọc Nại phân công hai đội viên đưa số bộ đội còn lại rút đi, còn ông cùng bảy đội viên ở lại chiến đấu chặn đường và hy sinh.[5]
Tám người hy sinh gồm Nguyễn Ngọc Nại, Nguyễn Công Lực, Nguyễn Công Quảng, Nguyễn Như Văn, Ngô Chí Thông, Nguyễn Ngọc Dung, Ngô Đăng Mão và Nguyễn Văn Hát.[5] Báo Công an nhân dân cho biết thêm hai đội viên là Nguyễn Thị Chén và Đỗ Văn Túc bị thương nhưng thoát được.[2] Theo Quốc phòng Thủ đô, cùng ngày hôm đó, ngoài tám chiến sĩ của tiểu đội còn có 27 thường dân địa phương thiệt mạng trong cuộc càn của quân Pháp.[6]
Các nguồn không thống nhất về địa điểm trận đánh và số người hy sinh. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Công an nhân dân đặt trận đánh ở vùng bãi dâu Tàm Xá;[5][2] Dân trí nhắc tới khu vực bến Dâu – Tàm Xá và Khu B làng Tứ Tổng (nay thuộc phường Tứ Liên, quận Tây Hồ);[4] Người Hà Nội ghi ông hy sinh trong trận đánh ở bãi Giữa cùng chín đồng đội, sau khi cho nổ quả lựu đạn cuối cùng.[3]
Tìm kiếm hài cốt và sự ghi nhận
Việc xác định nơi an táng và lập hồ sơ cho các liệt sĩ của đội kéo dài nhiều thập niên. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ông Nguyễn Minh Tiến bắt đầu lập hồ sơ về các trường hợp này từ năm 1957.[5] Báo Công an nhân dân mô tả ông là Chủ tịch Ủy ban kháng chiến khu Phúc Xá và ghi nhận quá trình theo đuổi của ông từ năm 1992.[2]
Năm 1992, nhà nghiên cứu Hoàng Minh Tiến phát hiện khu mộ tại nghĩa trang liệt sĩ Xuân Canh trong khi sưu tầm lịch sử địa phương.[5] Công an nhân dân nêu mốc năm 1993 cho việc phát hiện tám ngôi mộ vô danh ở xã Xuân Canh, đồng thời cho biết hài cốt đã lẫn vào nhau nên chỉ xác định được một phần danh tính.[2]
Năm 1996, Nguyễn Ngọc Nại được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, bảy đội viên còn lại được truy tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất.[1][2] Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi danh hiệu Anh hùng được truy tặng cho tập thể đội và ghi loại huân chương của bảy đội viên là Huân chương Chiến công hạng Nhất.[5]
Tưởng niệm
Năm 1997, một bia tưởng niệm được dựng tại khu vực đình Phúc Xá.[5][2] Đầu năm 2015, tên các liệt sĩ của đội được chuyển về ghi danh tại Đài tưởng niệm liệt sĩ phường Ngọc Thụy.[5]
Tháng 1 năm 1998, tên ông được đặt cho một phố tại quận Thanh Xuân, Hà Nội. Phố Nguyễn Ngọc Nại dài 680 m, rộng 7 m, nối từ phố Hoàng Văn Thái đến phố Vương Thừa Vũ.[3]
