Nguyên Ngọc – Từ chiến trường Khu 5 đến những trang viết về người lính Tây Nguyên

Thời kỳ lịch sử

Kháng chiến chống Pháp và kháng chiến chống Mỹ, trọng tâm Khu 5 – Tây Nguyên; từ những năm đầu thập niên 1950 đến sau năm 1975.
1. Một người lính trẻ bước vào chiến tranh

Nguyên Ngọc sinh năm 1932.

Tên thật của ông là Nguyễn Văn Báu.

Ông trưởng thành trong những năm đất nước biến động dữ dội.

Cách mạng Tháng Tám.

Kháng chiến chống Pháp.

Và rồi, thay vì chọn một cuộc đời bình thường, chàng trai trẻ bước vào quân đội.

Nhưng lúc ấy, chưa ai biết rằng người lính trẻ Nguyễn Văn Báu sẽ trở thành một trong những nhà văn quan trọng nhất viết về chiến tranh và con người Khu 5.

Bởi trước hết:

ông là người lính.

Rồi sau đó mới là nhà văn.

Chính vị trí ấy quyết định cách ông nhìn chiến tranh.

Không đứng ngoài.

Không chỉ nghe kể.

Mà:

sống trong đó.

2. Con đường lên Tây Nguyên

Những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, Nguyên Ngọc được điều lên Tây Nguyên.

Đó là một thế giới rất khác với những vùng đồng bằng mà ông từng biết.

Rừng núi.

Những làng người Êđê, Bahnar.

Những con đường xuyên rừng.

Những buôn làng nằm sâu trong đại ngàn.

Và một cuộc chiến mà người dân địa phương không chỉ là hậu phương.

Họ trực tiếp chiến đấu.

Chính tại Tây Nguyên, cuộc đời Nguyên Ngọc rẽ sang một hướng khác.

Ông không chỉ đến đây làm nhiệm vụ.

Ông ở lại.

Theo Hội Nhà văn Việt Nam, ông từng nói rằng được sống ở Tây Nguyên trong chiến tranh là “may mắn lớn nhất đời tôi”, bởi nếu không gặp mảnh đất này, có lẽ ông không trở thành nhà văn.

5

Chú thích: Không gian núi rừng Tây Nguyên – nơi Nguyên Ngọc sống và hoạt động trong những năm kháng chiến chống Pháp.
Nguồn: Hội Nhà văn Việt Nam, tư liệu về Nguyên Ngọc.

3. Năm năm sống cùng đồng bào

Điều quan trọng nhất không phải là Nguyên Ngọc đã đến Tây Nguyên.

Mà là:

ông đã sống như thế nào ở đó.

Ông sống cùng đồng bào.

Cùng làm rẫy.

Cùng đi săn.

Cùng bắt cá.

Cùng dự những ngày hội.

Cùng bàn bạc công tác.

Cùng tham gia chiến đấu.

Ông nghe những câu chuyện về:

rừng.

núi.

sông suối.

thần linh.

truyền thống của các buôn làng.

Và trên hết:

nghe những câu chuyện về lòng bất khuất của con người Tây Nguyên.

Theo Hội Nhà văn Việt Nam, quãng thời gian gắn bó ấy kéo dài khoảng năm năm.

Chú thích: Đời sống cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên – không gian văn hóa mà Nguyên Ngọc từng sống, quan sát và ghi chép trong những năm chiến tranh.
Nguồn: Tư liệu Hội Nhà văn Việt Nam.

4. Chiến trường không còn là nơi xa lạ

Sau một thời gian, Nguyên Ngọc không còn nhìn Tây Nguyên như một vùng đất xa lạ.

Ông biết:

đường nào đi qua rừng.

buôn nào có thể trú quân.

con suối nào có thể vượt.

ngọn núi nào có thể quan sát.

và quan trọng hơn:

biết những con người đang sống ở đó.

Đó là sự khác biệt giữa một người đến chiến trường để công tác và một người thực sự sống cùng chiến trường.

Nguyên Ngọc bắt đầu hiểu rằng:

người dân Tây Nguyên không chỉ cần được kể lại.

Họ có tiếng nói riêng.

Có văn hóa riêng.

Có lịch sử riêng.

Có những truyền thống chiến đấu đã tồn tại từ rất lâu.

Và nhà văn phải tìm cách đưa tất cả những điều ấy vào trang viết.

5. Cuộc gặp với Đinh Núp

Rồi Nguyên Ngọc gặp một người đã thay đổi cuộc đời văn chương của ông:

Đinh Núp.

Đinh Núp là người Bahnar, quê vùng Kông Hoa, Tây Nguyên.

Ông là một chiến sĩ nổi tiếng trong kháng chiến chống Pháp.

Nhưng với Nguyên Ngọc, ban đầu Đinh Núp không phải một nhân vật văn học.

Đó là:

một người lính.

Một người anh em.

Một con người mà ông được giao nhiệm vụ tìm hiểu, ghi chép thành tích để báo cáo tại Đại hội Anh hùng Chiến sĩ thi đua Liên khu V.

Và từ công việc ấy, Nguyên Ngọc bắt đầu hiểu sâu hơn về Đinh Núp.

Chú thích: Anh hùng Đinh Núp – người thật trở thành nguyên mẫu quan trọng cho nhân vật trong Đất nước đứng lên.
Nguồn: Hội Nhà văn Việt Nam.

6. Đinh Núp không chỉ là một người anh hùng

Nếu chỉ nhìn Đinh Núp như một người lập chiến công, Nguyên Ngọc có thể đã viết một bài báo.

Nhưng ông muốn hiểu:

vì sao một người dân bình thường có thể trở thành người chiến đấu phi thường?

Ông tìm hiểu cuộc đời Núp.

Tìm hiểu buôn làng.

Tìm hiểu truyền thống.

Tìm hiểu cách người Tây Nguyên nhìn rừng núi.

Và ông nhận ra rằng sức mạnh của Núp không chỉ nằm trong khẩu súng.

Nó nằm trong:

cộng đồng.

quê hương.

truyền thống.

niềm tin.

lòng tự trọng.

Từ đó, nhân vật văn học Đinh Núp bắt đầu hình thành.

7. “Đất nước đứng lên” ra đời từ chiến trường

Từ những trải nghiệm ấy, Nguyên Ngọc viết Đất nước đứng lên.

Tác phẩm kể về cuộc chiến đấu của người dân làng Kông Hoa chống thực dân Pháp.

Nhân vật trung tâm là Núp.

Nhưng đằng sau Núp là cả một cộng đồng.

Những người già.

Những thanh niên.

Những người phụ nữ.

Những đứa trẻ.

Cả buôn làng cùng đứng lên.

Chính vì thế, ngay từ tên tác phẩm:

Đất nước đứng lên

đã không chỉ nói về một cá nhân.

Mà nói về:

một cộng đồng đứng dậy.

Theo Hội Nhà văn Việt Nam, tác phẩm dựa trên nhân vật có thật là Đinh Núp nhưng vượt khỏi dạng truyện kể thành tích để trở thành một tác phẩm văn học có giá trị riêng.

Chú thích: Đất nước đứng lên và không gian văn hóa Tây Nguyên gắn với câu chuyện về Đinh Núp.
Nguồn: Hội Nhà văn Việt Nam.

8. Từ người lính đến nhà văn

Đất nước đứng lên là bước ngoặt.

Nguyên Ngọc không còn chỉ là một người viết báo cáo.

Ông đã trở thành:

nhà văn.

Nhưng điều đáng nói là ông không trở thành nhà văn bằng cách rời khỏi chiến trường.

Ngược lại:

chiến trường chính là nơi làm nên nhà văn.

Những điều ông chứng kiến.

Những con người ông gặp.

Những đêm trong rừng.

Những trận đánh.

Những câu chuyện bên bếp lửa.

Tất cả trở thành chất liệu.

Nguyên Ngọc sau này nhiều lần nhấn mạnh rằng Tây Nguyên đã tạo nên ông với tư cách nhà văn.

9. Một cách viết khác về người lính

Người lính trong văn chương Nguyên Ngọc không chỉ là người bắn súng.

Họ có:

ký ức.

tình yêu.

nỗi sợ.

niềm tin.

tình đồng đội.

tình yêu buôn làng.

Và đặc biệt:

mối quan hệ với đất đai và cộng đồng.

Đó là lý do nhân vật của ông thường có vẻ vừa mạnh mẽ vừa rất gần gũi.

Họ có thể trở thành huyền thoại.

Nhưng trước hết:

họ là con người.

10. Từ Tây Nguyên đến Khu 5

Tây Nguyên không phải một vùng tách biệt khỏi chiến trường Khu 5.

Trong hệ thống chiến trường miền Trung, Tây Nguyên là một không gian chiến lược đặc biệt.

Các tuyến hành lang.

Các căn cứ.

Các vùng rừng núi.

Các buôn làng.

Tất cả gắn với cuộc chiến rộng lớn của Khu 5.

Vì vậy, những năm Nguyên Ngọc sống ở Tây Nguyên cũng là những năm ông tích lũy vốn sống về con người Khu 5.

Sau này, khi viết về Quảng Nam và miền Trung, ông vẫn mang theo cách nhìn ấy.

11. Trở lại chiến trường trong kháng chiến chống Mỹ

Sau Hiệp định Genève, đất nước bị chia cắt.

Nguyên Ngọc ra miền Bắc.

Nhưng Tây Nguyên không biến mất khỏi tâm trí ông.

Năm 1962, ông cùng nhà văn Nguyễn Thi vào chiến trường miền Nam. Bảo tàng Văn học Việt Nam xác nhận đây là thời điểm Nguyễn Thi và Nguyên Ngọc cùng đi chiến trường B.

Nguyên Ngọc lại trở về với chiến tranh.

Nhưng lần này:

một cuộc chiến mới.

12. Người viết giữa những năm tháng ác liệt

Trở lại chiến trường, Nguyên Ngọc tiếp tục làm công tác văn nghệ và báo chí.

Ông đi thực tế.

Gặp bộ đội.

Gặp du kích.

Gặp nhân dân.

Ghi chép.

Viết.

Và sống trong điều kiện chiến tranh khắc nghiệt.

Những nhà văn Khu 5 thời kỳ này phải đi qua những vùng:

địch chiếm đóng.

vùng lõm.

vùng giải phóng.

rừng núi.

căn cứ.

Bảo tàng Văn học Việt Nam ghi nhận các văn nghệ sĩ vào chiến trường Khu 5 đã phải đối mặt với những điều kiện sống và làm việc cực kỳ gian khổ, nhưng vẫn bám cơ sở để ghi lại cuộc chiến đấu của quân dân.

Chú thích: Văn nghệ sĩ, nhà báo hoạt động tại chiến trường Khu 5 trong kháng chiến chống Mỹ.
Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam.

13. Từ Núp đến Tnú

Nếu Đinh Núp là hình ảnh của Tây Nguyên chống Pháp,

thì sau này Tnú trong Rừng xà nu trở thành một hình tượng khác của Tây Nguyên chống Mỹ.

Tnú không phải Đinh Núp.

Nhưng giữa họ có một mạch nối.

Đó là:

con người Tây Nguyên đứng lên chống lại bạo lực.

Từ Núp đến Tnú, Nguyên Ngọc tiếp tục đi tìm câu hỏi:

Điều gì khiến một con người có thể đứng vững trước sự tàn bạo?

Câu trả lời của ông thường nằm trong:

cộng đồng.

truyền thống.

quê hương.

và ký ức.

14. “Rừng xà nu”

Năm 1965, Nguyên Ngọc viết Rừng xà nu.

Tác phẩm lấy bối cảnh một làng Tây Nguyên.

Nhân vật Tnú trở về làng.

Cụ Mết kể lại câu chuyện.

Mai.

Dít.

Những người dân làng Xô Man.

Và rừng xà nu.

Chú thích: Không gian rừng xà nu Tây Nguyên – hình tượng trung tâm gắn với Rừng xà nu.
Nguồn: Hội Nhà văn Việt Nam; tư liệu về Nguyên Ngọc.

15. Tnú – người lính bước ra từ làng Xô Man

Tnú không phải một người lính theo nghĩa thông thường.

Anh lớn lên từ làng.

Tham gia cách mạng.

Bị bắt.

Chịu tra tấn.

Mất người thân.

Và trở thành người chiến đấu.

Đó chính là kiểu nhân vật mà Nguyên Ngọc đặc biệt quan tâm:

một người dân trở thành chiến sĩ.

Không phải vì họ muốn trở thành anh hùng.

Mà bởi chiến tranh buộc họ phải lựa chọn.

Hoặc:

đứng lên.

Hoặc:

bị tiêu diệt.

16. Cụ Mết – ký ức của cộng đồng

Nếu Tnú là người chiến đấu,

thì cụ Mết là người giữ ký ức.

Cụ kể chuyện.

Cụ nhớ người đã hy sinh.

Cụ nhắc lại những bài học của làng.

Cụ nối quá khứ với hiện tại.

Đó cũng là cách Nguyên Ngọc nhìn Tây Nguyên:

một cộng đồng sống bằng ký ức.

Những người già giữ câu chuyện.

Những người trẻ tiếp tục chiến đấu.

Những người đã chết trở thành một phần của truyền thống.

Và rừng:

nhớ tất cả.

17. Rừng xà nu và người lính Khu 5

Rừng xà nu không chỉ là cảnh nền.

Nó là một nhân vật.

Cây xà nu bị bom đạn.

Bị đốt.

Bị chặt.

Nhưng:

mầm mới vẫn mọc.

Hình tượng ấy phản chiếu con người.

Một người ngã xuống.

Người khác đứng lên.

Một thế hệ bị tiêu diệt.

Thế hệ sau tiếp tục.

Đó chính là cách Nguyên Ngọc biến hiện thực chiến tranh thành một hình tượng có sức sống lâu dài.

Hội Nhà văn Việt Nam nhận xét hệ thống nhân vật của Nguyên Ngọc từ Đinh Núp đến Tnú, cụ Mết, Mai, Dít đều mang vẻ mạnh mẽ, kiên cường nhưng vẫn có những nét hồn nhiên, gần gũi của con người Tây Nguyên.

18. Người lính trong mắt Nguyên Ngọc

Nhìn xuyên suốt từ Đất nước đứng lên đến Rừng xà nu, có thể thấy một điểm nhất quán:

Nguyên Ngọc không tìm kiếm người lính ở những bộ quân phục.

Ông tìm họ trong:

buôn làng.

gia đình.

rừng núi.

những ký ức truyền đời.

Người lính của ông trước hết là:

một người con của cộng đồng.

Chính vì vậy, khi họ chiến đấu, họ không chỉ bảo vệ bản thân.

Họ bảo vệ:

làng.

rừng.

đất.

những người thân.

19. Tây Nguyên trở thành một phần đời Nguyên Ngọc

Sau chiến tranh, Nguyên Ngọc vẫn trở lại Tây Nguyên nhiều lần.

Không đơn giản để tìm chất liệu sáng tác.

Mà bởi ông coi đó là:

một cuộc trở về.

Hội Nhà văn Việt Nam ghi lại rằng đối với ông, Tây Nguyên đã trở thành một phần “máu thịt”, một ký ức văn hóa và một trong những nguồn cội quan trọng của đời sống tinh thần.

Điều ấy giải thích vì sao nhiều năm sau chiến tranh:

ông vẫn nhớ rừng.

Nhớ làng.

Nhớ những người bạn.

Nhớ những con người đã cùng ông đi qua chiến tranh.

20. Không chỉ viết về chiến tranh

Điều đáng nói là sau chiến tranh, Nguyên Ngọc không chỉ tiếp tục viết về người lính.

Ông còn đi sâu vào:

văn hóa Tây Nguyên.

đời sống các dân tộc.

rừng.

đất.

truyền thống.

Bởi ông nhận ra rằng nếu chỉ nhìn Tây Nguyên qua chiến tranh thì chưa đủ.

Có một Tây Nguyên:

trước chiến tranh.

trong chiến tranh.

và sau chiến tranh.

Và ở cả ba giai đoạn, điều ông quan tâm nhất vẫn là:

con người.

21. Từ người lính đến nhà văn hóa

Nguyên Ngọc về sau trở thành một nhà văn hóa có ảnh hưởng lớn.

Nhưng nếu nhìn lại điểm xuất phát, tất cả bắt đầu từ những năm ông là:

người lính ở Khu 5.

Chính những năm sống cùng đồng bào đã cho ông một cách nhìn khác.

Không nhìn văn hóa từ sách.

Mà nhìn từ:

đời sống.

Không nhìn người Tây Nguyên từ bên ngoài.

Mà nhìn từ:

những người bạn đã từng cùng ăn, cùng ở, cùng chiến đấu.

Đó là lý do Tây Nguyên trở thành một phần không thể tách khỏi tên tuổi Nguyên Ngọc.

22. Một nhà văn bước ra từ chiến trường

Có những nhà văn đến chiến trường để tìm đề tài.

Nguyên Ngọc thì khác.

Ông đến chiến trường:

để sống.

Rồi từ cuộc sống ấy:

văn chương tự hình thành.

Đinh Núp không được tạo ra trong phòng viết.

Tnú cũng không phải một nhân vật hoàn toàn xa lạ với hiện thực.

Cụ Mết, Mai, Dít đều mang trong mình những dấu vết của những con người ông từng gặp và từng nghe kể.

Đó là lý do văn chương Nguyên Ngọc thường có cảm giác:

rất gần với đất.

Rất gần với người.

Và rất gần với chiến tranh.

23. Một người kể chuyện về những người đã khuất

Có một điều đặc biệt trong hành trình của Nguyên Ngọc.

Ông sống sót.

Nhưng nhiều người bạn của ông thì không.

Những người lính Tây Nguyên.

Những cán bộ.

Những du kích.

Những người dân.

Những văn nghệ sĩ.

Nhiều người đã nằm lại.

Bởi vậy, mỗi khi viết về họ, ông không chỉ kể một câu chuyện.

Ông còn thực hiện một nghĩa vụ:

nhớ thay cho những người không còn có thể kể.

24. Ký ức chiến trường Khu 5

Bảo tàng Văn học Việt Nam ghi nhận tại Đài tưởng niệm trong khuôn viên Bảo tàng Quân khu 5 ở Đà Nẵng có tên 208 văn nghệ sĩ, nhà báo hy sinh trong hai cuộc kháng chiến. Trong số ấy có cả những người từng hoạt động tại Quảng Nam, Khu 5.

Nguyên Ngọc là một trong những người sống sót để kể lại thế hệ ấy.

Ông có thể viết:

về người lính.

về người dân.

về rừng.

về những trận đánh.

Nhưng đằng sau mỗi trang viết là ký ức của những người đã không trở về.

Chú thích: Đài tưởng niệm các văn nghệ sĩ, nhà báo hy sinh trong hai cuộc kháng chiến tại Bảo tàng Quân khu 5, Đà Nẵng.
Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam.

25. Vì sao Nguyên Ngọc thuộc Phần XVI?

Trong XVI. NHÂN VẬT TỪ CÁC CHIẾN TRƯỜNG KHU 5 – QUẢNG NAM – ĐÀ NẴNG, Nguyên Ngọc là một nhân vật rất đặc biệt.

Ông không phải một vị tướng.

Không phải một chiến sĩ biệt động.

Không phải người chỉ huy một trận đánh.

Ông là:

người lính.

nhà báo.

nhà văn.

người chứng kiến.

người ghi chép.

Và quan trọng nhất:

người đã biến ký ức chiến trường Khu 5 thành văn học.

26. Từ Đinh Núp đến Tnú

Có thể nhìn hành trình sáng tác của Nguyên Ngọc như một đường dây:

Đinh Núp → Tnú → cụ Mết → Mai → Dít.

Từ một người thật.

Đến những nhân vật văn học.

Từ kháng chiến chống Pháp.

Đến kháng chiến chống Mỹ.

Từ Tây Nguyên.

Đến rộng hơn là hình tượng con người Khu 5.

Nhưng ở trung tâm vẫn là một câu hỏi:

Con người sẽ làm gì khi quê hương bị xâm lược?

Câu trả lời của Nguyên Ngọc rất rõ:

đứng lên.

27. Người lính Tây Nguyên trong trang viết

Những người lính của Nguyên Ngọc thường không xuất hiện với vẻ hào nhoáng.

Họ có thể:

thiếu thốn.

đói.

mệt.

bị thương.

mất người thân.

Nhưng họ vẫn chiến đấu.

Bởi đằng sau họ là:

buôn làng.

rừng núi.

truyền thống.

đồng đội.

Và chính điều đó khiến hình tượng người lính trong văn chương Nguyên Ngọc có sức sống lâu dài.

28. Một cuộc đời gắn với Khu 5

Nếu phải tóm tắt mối quan hệ giữa Nguyên Ngọc và Khu 5 bằng vài từ, có lẽ đó là:

chiến trường – con người – văn chương.

Ông đến chiến trường.

Gặp con người.

Và viết.

Nhưng rồi văn chương lại đưa ông trở về với chiến trường.

Đọc Đất nước đứng lên, người ta trở về Tây Nguyên chống Pháp.

Đọc Rừng xà nu, người ta trở về Tây Nguyên chống Mỹ.

Đọc những trang viết khác của ông, người ta gặp lại Quảng Nam, miền Trung và những con người đã sống trong chiến tranh.

Đó là di sản đặc biệt của ông.

29. Người đã “trở về” Tây Nguyên suốt đời

Chiến tranh kết thúc.

Nhưng Tây Nguyên không rời khỏi Nguyên Ngọc.

Ông nhiều lần trở lại.

Gặp những người từng quen.

Tìm những dấu tích cũ.

Nhớ những người đã mất.

Hội Nhà văn Việt Nam ghi lại rằng ông luôn xem việc trở về Tây Nguyên như một sự trở về với một phần quan trọng của chính mình.

Bởi ở đó có:

tuổi trẻ.

chiến tranh.

những người bạn.

những người anh em.

Và:

nguồn gốc văn chương của ông.

30. Lời kết – Nhà văn sinh ra từ chiến trường

Nguyên Ngọc từng là một người lính trẻ.

Ông lên Tây Nguyên trong những năm kháng chiến chống Pháp.

Rồi ông ở lại.

Chú thích: Nhà văn Nguyên Ngọc và những dấu ấn gắn với Tây Nguyên – vùng đất có ảnh hưởng quyết định đến sự nghiệp văn chương của ông.
Nguồn: Hội Nhà văn Việt Nam; Bảo tàng Văn học Việt Nam.

Ông sống cùng đồng bào.

Làm rẫy.

Đi săn.

Bắt cá.

Nghe kể chuyện.

Tham gia chiến đấu.

Và gặp Đinh Núp.

Từ một nhiệm vụ ghi chép thành tích cho người anh hùng, ông viết nên:

Đất nước đứng lên.

Nhiều năm sau, chiến tranh chống Mỹ lại đưa ông trở về chiến trường.

Và từ những ký ức Tây Nguyên, ông viết:

Rừng xà nu.

Đinh Núp.

Tnú.

Cụ Mết.

Mai.

Dít.

Những cái tên ấy khác nhau.

Nhưng cùng đứng trên một nền đất:

Tây Nguyên.

Và cùng mang trong mình một tinh thần:

không chịu khuất phục.

Có lẽ vì thế, khi nói về Nguyên Ngọc, không thể chỉ nói ông là một nhà văn viết về Tây Nguyên.

Bởi sự thật sâu hơn:

Tây Nguyên đã góp phần tạo nên Nguyên Ngọc.

Chính những năm tháng ở Khu 5 đã dạy ông cách nhìn con người.

Chính những người lính, người dân và những buôn làng ông từng sống cùng đã cho ông những nhân vật.

Và chính chiến trường đã biến một người lính trẻ thành một nhà văn.

Nguyên Ngọc – từ người lính trên chiến trường Khu 5 đến người viết nên những trang văn bất tử về con người Tây Nguyên; từ Đinh Núp đến Tnú, ông đã dành phần lớn đời văn của mình để kể một câu chuyện giản dị mà lớn lao: khi đất và người bị đe dọa, cả một cộng đồng sẽ đứng lên để bảo vệ quê hương.