NGUYỄN NGƯƠN HANH MỘT NHÀ NHO SUỐT ĐỜI THEO ĐẢNG
Ông Nguyễn Ngươn Hanh tên thường gọi: Xã Trinh, là nhà nho yêu nước, gia đình thuộc tầng lớp nông dân thành phần trung nông, sinh năm 1872 tại làng Vĩnh Xuân, quận Cầu Kè, tỉnh Cần Thơ, nay là xã Vĩnh Xuân, huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long. Cha là ông Nguyễn Ngươn Trung (Ngươn Sinh).
Lúc nhỏ ông học rất giỏi chữ nho và học nghề hốt thuốc Đông y giúp đỡ dân nghèo trong làng. Gia đình ông là nơi tiếp đón cán bộ về đây hoạt động hợp pháp với nghề hốt thuốc Đông y, chữa bệnh…Có nhiều cán bộ của Xứ uỷ và Tỉnh uỷ trong đó có ông Tạ Uyên, năm 1936 khi vượt ngục từ Côn Đảo về được tổ chức đưa đến ở nhà ông Nguyễn Ngươn Hanh nuôi dưỡng, chữa bệnh và hoạt động cách mạng.
Ông sinh trưởng trong một gia đình nhà nho yêu nước nhiệt tình tham gia vào hoạt động ích nước lợi dân, như phong trào Nguyễn An Ninh, Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu.
Năm 1906, hưởng ứng phong trào Đông Du của cụ Phan Bội Châu, ông đã vận dụng tổ chức đưa một số thanh niên như : Đặng Bỉnh Thành (Giáo Phương), Lê Văn Sao, Lê Văn Ngự, Huỳnh Nghị (Hùynh Hưng), Lý Văn Huệ (con ông Lý Trung Chánh)…đi du học ở Nhật để phục vụ cách mạng theo yêu cầu . Con ông là Nguyễn Đăng Truyện cũng được đưa đi học, học xong rồi sang Trung Quốc hoạt động cách mạng, bị bắt mất tích.
Cách mạng Tháng Mười Nga thành công, ông tìm hiểu qua sách báo, rất phấn khởi và tin tưởng vào sự thắng lợi này, ông hăng hái đi tuyên truyền và vận động nhân dân nhiệt tình hưởng ứng.
Ông có tài nói chuyện rất hấp dẫn nên dễ lôi cuốn được quần chúng nhân dân, nhờ đó mà ông đã giác ngộ được đông đảo quần chúng tham gia các phong trào của cách mạng.
Năm 1924 - 1925, ông vận động tổ chức Hội hôn nhân, Hội tang tế ở xã Trà Côn, nhiệm vụ của hội là tương trợ giúp đỡ lẫn nhau, khi trong hội có người chết hoặc cưới hỏi thì hội viên góp tiền giúp đỡ . Nếu người nghèo thì góp 5 cắc, nếu người khá thì góp một đồng, lúc đầu hội chỉ có 12 người, sau lên đến 26 người. Ông còn tổ chức Hội nhà Vàng, nhà khách ở xã Hựu Thành, xã Hoà Bình; Hội kín, Thanh niên, Phụ nữ phản đế, ở xã Tích Thiện, xã An Phú Tân huyện Cầu Kè, được mọi tầng lớp nhân dân hưởng ứng. Ông luôn sâu sát và tận tình giúp đỡ quần chúng nhân dân, dù có khó khăn, đường xá xa xôi, ông vẫn tìm đến để trị bệnh cho dân, không cần ai đưa đón, do vậy mà uy tín ông ngày càng được củng cố và nâng cao.
Năm 1927 - 1928 ông bắt liên lạc với tổ chức Việt Nam Cách Mạng Thanh Niên, bí mật tuyên truyền vận động thanh niên tham gia vào hội. Năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập. Hoạt động của Đảng ở khắp nơi trong tỉnh, nhiều cuộc bãi công, bãi khoá diễn ra liên tiếp, nhiều cuộc mít tinh, biểu tình nổ ra, bài phong tiến tới người cày có ruộng, trước mắt là chống sưu cao thế nặng, chống thuế thân, đòi cải thiện đời sống, đấu tranh chống tầm ba thước mà địa chủ sử dụng cho công cấy, công phát. Ông còn tổ chức biểu tình bỏ thuế đuôi chuột ở xã Trà Côn, Vĩnh Xuân, Thiện Mỹ…Cuộc biểu tình giành thắng lợi, có kết quả tốt là địch bỏ đuôi chuột. Ông còn đứng ra tổ chức Công hội đỏ nhằm giác ngộ giai cấp và giáo dục về chủ trương, đường lối của Đảng, từ đó làm cơ sở tập hợp nhân dân thành lập các tổ chức như : Phụ nữ, Thanh niên…
Ngày 01/5/1930 Nguyễn Ngươn Hanh tập hợp 500 nông dân các xã Thuận Thới, Thới Hoà (Trà Ôn), Thạnh Phú, Hoà Ân, Tam Ngãi (Cầu Kè) kéo lên Giồng La Ghì phối hợp với 1.000 nông dân xã Vĩnh Xuân, Hựu Thành (Trà Ôn) do ông Nguyễn Văn Nhung chỉ đạo biểu tình có mang cờ búa liềm và khẩu hiệu đòi bỏ thuế đuôi chuột, ủng hộ liên bang Xô Viết, Đảng Cộng sản Việt Nam muôn năm! Hai lực lượng phối hợp mít tinh tại giồng La Ghì, sau đó kéo thẳng vào quận Cầu Kè đấu tranh.
Cũng trong năm 1930, sau khi dự lớp huấn luyện tại Bù Hút xã Phong Hoà, huyện Lai Vung) ông Nguyễn Ngươn Hanh vinh dự đứng vào hàng ngũ của Đảng. Ông là một nhà nho, thầy thuốc Đông y, giúp đỡ trị bệnh, học hạnh nên được đồng bào kính phục.
Trong thời gian bị địch khủng bố, ông Nguyễn Ngươn Hanh rời xã Vĩnh Xuân sang hoạt động ở huyện Kế Sách (Sóc Trăng) hốt thuốc trị bệnh cho đồng bào, thực tế là qua mắt địch đi gầy dựng cơ sở Đảng.
Năm 1931, hưởng ứng phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh trong cả nước, ông tổ chức rải truyền đơn, treo biểu ngữ, treo cờ đỏ búa liềm…Tháng 6/1931 tại xã Hựu Thành, ông cùng một số đồng chí khác tổ chức bạo động đánh bọn làng, cướp trụ sở lấy tiền cho dân nghèo. Sau cuộc bạo động này, thực dân Pháp cấu kết với bọn quan làng địa phương đem lính ruồng bắt, tàn sát nhân dân rất dã man, chúng còn tổ chức liên gia ba nhà kiểm soát một nhà. Từ đó, nhiều tổ chức hoạt động công khai bị chúng đàn áp nên chủ trương của Đảng tạm lắng. Đến năm 1934, các tổ chức này lần lượt được khôi phục. Ông cùng một số cán bộ cốt cán tổ chức gầy dựng lại cơ sở ở Cầu Kè, Trà Ôn …
Năm 1936 Mặt trận Dân chủ Đông Dương được mở rộng. Ông tích cực vận động phong trào quần chúng đấu tranh đòi cải thiện đời sống, đòi quyền tự do dân chủ và tổ chức lấy chữ kí gởi lên phái bộ Pháp ở Sài Gòn.
Tại xã Vĩnh Xuân, ông vận động thành lập Uỷ ban hành động, nhằm tuyên truyền vạch trần tội ác của địch, làm cho nhân dân hiểu rõ nỗi thống khổ của cảnh mất nước nhà tan. Ông còn giáo dục những thầy giáo , tổ chức đưa người tốt vào làm tề nguỵ để móc nối liên lạc với ta. Ngoài việc làm quốc sự, ông còn giáo dục gia đình góp phần vào việc tuyên truyền giác ngộ quần chúng nhân dân xung quanh và xây dựng gia đình có ý thức cách mạng , tích cực tham gia vào các hoạt động của Đảng ở địa phương. Ông kêu gọi nhân dân đứng lên đấu tranh chống chế độ thuộc địa phong kiến, giành lấy quyền dân chủ, đòi quyền sống, chống áp bức bóc lột của bọn địa chủ phong kiến, tiến tới đánh đuổi thực dân, góp phần giải thoát khỏi cảnh đói rách lầm than, ông tỏ rõ nỗi thống khổ của người dân bị trị để từ đó mọi người cùng nhau đoàn kết chống kẻ thù chung là bọn thực dân Pháp và bọn địa chủ quan làng tay sai.
Năm 1937, ông Trần Văn Khình là người cộng sự rất đắc lực với ông Nguyễn Ngươn Hanh trong việc thành lập chi bộ xã Vĩnh Xuân qua đời. Nhân cơ hội này, chi bộ quyết định tổ chức đám tang lớn tại nhà ông Xã Trinh (tức Nguyễn Ngươn Hanh) nhằm tuyên truyền, phát động phong trào cách mạng ở địa phương. Ông Xã Trinh đứng ra xin phép, được chủ quận chấp thuận, bà con đến dự đám tang rất đông. Theo sau quan tài là một đoàn đại biểu từng hàng ngũ chặt chẽ, vừa đi vừa hát bài Quốc tế ca, mỗi người mang một miếng vải để tang và mang theo ngôi sao ba góc chống Phát xít, hai bên là ban trật tự mang băng có ngôi sao ba góc. Khi đoàn biểu tình đến nghĩa trang thì bọn lính quận và một số lính khác có mặt ở đó dàn sẵn. Ông Cẩm đứng lên đọc tiểu sử của người quá cố, ca ngợi thành tích và gợi lại những căm thù của người dân bị trị, kêu gọi đồng bào hãy noi theo gương sáng của ông Trần Văn Khình giành quyền sống. Cuộc biểu tình có ảnh hưởng sâu rộng trong nhân dân. Từ đó, phong trào dạy hát bài ca cách mạng rất sôi nổi. Khí thế phong trào đi lên, ông Xã Trinh hướng dẫn ông Chín Bôn (Nguyễn Thành Thơ) cùng với cô Hai Liên (Nguyễn Thị Liên) và ông Mười Hên (Nguyễn Thành Chấn) ra tờ báo tay " Sự Thật " kêu gọi học sinh hưởng ứng phong trào hát bài Quốc tế ca. Tờ báo viết được một lần nhưng sau đó bị theo dõi nên phải bỏ.
Cũng trong năm 1937, có lần tên trùm lính kín ở Sài Gòn là Trần Chánh (con của Trần Chiến, có thời gian hoạt động cùng với ông xã Trinh) đòi ông Xã Trinh lên Sài Gòn. Ông đến thẳng nhà riêng của tên này và thản nhiên nói: Mầy bắt tao lên đây làm gì ? Nó trả lời: Vì việc nhà nước nên tôi mời bác lên đây. Ông nói: Mày còn gọi tao bằng bác mà mày bắt tao khác nào mầy bắt cha mầy, cha mầy trước đây đi hoạt động chống Pháp chung với tao, lẽ nào mầy là người có học lại bắt cha mày. Sau một hồi đấu lí với tên này, cuối cùng nó phải thả ông về không dám bắt.
Ngày 14/7/1939, nhân kỉ niệm 150 năm Cách mạng Tư sản Pháp (1789), Liên tỉnh uỷ Hậu Giang tổ chức mít tinh tại rạp hát Casino Cần Thơ, do ông Phan Văn Bảy (Bảy Cùi) Uỷ viên Đặc uỷ Hậu Giang lãnh đạo . Trước khi tổ chức mít tinh, ông Xã Trinh được phân công vận động quần chúng trên 500 người đến Cần Thơ tham dự. Đây là cuộc mít tinh lớn nhất, người dân nông thôn và thành thị tham gia rất đông trên 2.000 người. Cuộc mít tinh này danh nghĩa là kỉ niệm quốc khánh Pháp, có xin phép, nhưng thực chất là lên án chính quyền Pháp, đòi tự do bình đẳng, đòi giải quyết quyền lợi cho nông dân, chống tô tức cao, đòi được bảo hộ ruộng rẫy bị phá hoang, đòi phụ nữ được bình đẳng, bình quyền, xin mở thêm trường lớp để phát triển văn hoá. Cuộc mít tinh đã đề cử ông Nguyễn Ngươn Hanh là người đọc diễn văn khai mạc. Ông nêu cao vai trò cách mạng dân chủ dân quyền Pháp, chống áp bức bất công, lên án đế quốc Pháp xâm lược Việt Nam, kêu gọi nhân dân lao động đứng dậy chống kẻ thù, được quần chúng nhân dân nhiệt liệt hoan nghênh. Cuộc mít tinh này có tiếng vang khắp cả vùng giúp cho nhân dân hiểu biết nhiều hơn về Cộng sản. Sau cuộc mít tinh, ông trở về địa phương tiếp tục hoạt động nhưng bọn làng lính theo dõi bắt ông. Theo người nhà kể lại, ông đã chín lần bị bắt nhưng địch không thể kết tội được vì ông có tài đấu lí rất hay, chúng phải thả ra.
Đến tháng 9/1939 bọn lính kín đến bao vây nhà bắt ông đưa về Cầu Kè rồi giải lên Sài Gòn. Năm 1940, chúng kết án và đài ra Côn Đảo. Trong tù, ông luôn đấu tranh với bọn cai ngục, tổ chức tuyệt thực…Ông còn làm thơ tuyên truyền công khai, tổ chức học văn hoá, vận động và giác ngộ những tù nhân thường phạm…Ông luôn tận tình chăm sóc, giúp đỡ anh em trong tù, tạo được sự tín nhiệm của mọi người. Ông gánh mọi khó khăn hy sinh về mình, hứng chịu thay đồng chí những đòn roi tra tấn của kẻ thù. Ông nói : " Tao đã già rồi, dù hy sinh cũng không sao. ", ông muốn người trẻ tuổi có ngày ra tù để giúp ích cho cách mạng.
Ngày 9/9/1942 do tuổi già sức yếu lại phải chịu sự đánh đập tàn bạo của kẻ thù, ông bệnh nặng rồi hy sinh tại Côn Đảo.
Trước khi hy sinh, ông căn dặn người con nuôi là đồng chí Nguyễn Văn Xe (Bảy Xe): "Sau này có trở về hãy giáo dục con cháu đi theo con đường cách mạng luôn một lòng vì Đảng, vì dân ! ".
Ngoài việc vận động quần chúng nhân dân, ông còn giáo dục gia đình, vợ con từ người nông dân bình thường trở thành người giác ngộ cách mạng, góp phần vào công tác tuyên truyền, giác ngộ được nhiều người tích cực hoạt động.
Ông cũng giáo dục, rèn luyện cho con cháu trong gia đình có ý thức về cách mạng từ lúc còn nhỏ, mỗi lần in truyền đơn ông phân công cho con cháu đi rải khắp nơi trong quận Cầu Kè, hướng dẫn xem sách báo cách mạng. Chính nhờ những lời giáo huấn, hướng dẫn đó mà sau này con cháu ông đều tham gia hoạt động cách mạng tích cực, là những Đảng viên tốt của Đảng.
Suốt cuộc đời hiến thân vì Tổ quốc đến hơi thở cuối cùng, mặc dù ông không còn nữa nhưng tinh thần dân tộc, ý chí đấu tranh căm thù giặc của ông vẫn còn ghi mãi trong lòng nhân dân Vĩnh Xuân - Trà Ôn .
Ông nằm xuống nhưng đàn con cháu đứng lên nối tiếp con đường mà ông và cả gia đình đã chọn, là tấm gương sáng cho thế hệ hôm nay và mãi mãi cho thế hệ mai sau. Theo hồi kí gia đình ghi lại, tính đến nay gia đình ông (gồm cả con - cháu) có tất cả 15 đảng viên, trong đó có con trai (Nguyễn Thành Thơ), hai cháu ngoại (Nguyễn Thành Chấn tức Mười Hên; Nguyễn Tấn Liềng tức Bảy Sách, từng là Bí thư Tỉnh Uỷ Vĩnh Long). Đây là một gia đình hiếm có. Ông nằm yên nghỉ ở nghĩa trang Hàng Dương - Côn Đảo.
