NGUYỄN NHẠC - NGƯỜI ANH CẢ DỰNG CỜ TÂY SƠN, VỊ HOÀNG ĐẾ SÁNG LẬP TRIỀU TÂY SƠN

NGUYỄN NHẠC - NGƯỜI ANH CẢ DỰNG CỜ TÂY SƠN, VỊ HOÀNG ĐẾ SÁNG LẬP TRIỀU TÂY SƠN

Năm sinh - mất: 1743-1793

Quê quán: Kiên Mỹ, Tây Sơn hạ đạo, phủ Quy Nhơn, nay thuộc vùng Tây Sơn, Gia Lai

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc, Thái Đức Hoàng đế; Tây Sơn Vương

Giữa thế kỷ XVIII, Đàng Trong chìm trong khủng hoảng dưới quyền họ Trương Phúc Loan và chính quyền chúa Nguyễn. Từ vùng đất Tây Sơn, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ đã dựng cờ khởi nghĩa, mở đầu một phong trào làm rung chuyển cả Đại Việt. Trong ba anh em, Nguyễn Nhạc là người anh cả, cũng là người giữ vai trò lãnh đạo phong trào trong những năm đầu. Từ một người buôn trầu cau đi lại giữa miền xuôi và miền thượng, ông từng bước tập hợp lực lượng, liên kết với các thủ lĩnh địa phương, đánh chiếm Quy Nhơn rồi mở rộng thế lực xuống Gia Định và ra phía Bắc. Năm 1778, Nguyễn Nhạc lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Thái Đức, trở thành người sáng lập vương triều Tây Sơn. Dù những năm cuối đời chứng kiến sự chia rẽ giữa ba anh em và quyền lực dần chuyển sang Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc vẫn là nhân vật có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc khởi dựng phong trào Tây Sơn và tạo nên một trong những biến động lớn nhất lịch sử Việt Nam thế kỷ XVIII.

Tượng Nguyễn Nhạc tại bảo tàng Quang Trung

(Nguồn: Người kể Sử)

N

guyễn Nhạc sinh năm 1743 trong một gia đình họ Nguyễn có nguồn gốc được các sử liệu và truyền thuyết địa phương gắn với dòng họ Hồ từ Nghệ An di cư vào Đàng Trong từ thế kỷ XVII. Cha ông là Hồ Phi Phúc, mẹ là Nguyễn Thị Đồng. Gia đình sinh sống tại vùng Kiên Mỹ, bên bờ sông Côn, nơi về sau trở thành một trong những địa danh gắn liền với phong trào Tây Sơn. Nguyễn Nhạc là anh cả, sau ông là Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ. Ba anh em lớn lên trong môi trường vừa làm nông nghiệp, buôn bán vừa giao tiếp với nhiều tầng lớp cư dân trong vùng. Khu vực Tây Sơn lúc ấy nằm giữa vùng đồng bằng Quy Nhơn và miền núi phía Tây, có quan hệ giao thương với các cộng đồng người Bana và các cư dân miền thượng. Chính môi trường ấy tạo điều kiện để Nguyễn Nhạc có những mối liên hệ rộng rãi trước khi cuộc khởi nghĩa bùng nổ.

Thuở đầu, Nguyễn Nhạc không phải là một quan lại hay võ tướng trong chính quyền chúa Nguyễn. Ông làm nghề buôn trầu cau và thường xuyên đi lại giữa Tây Sơn thượng đạo và Tây Sơn hạ đạo. Hoạt động buôn bán giúp ông có cơ hội tiếp xúc với nhiều vùng đất, nhiều tầng lớp cư dân và từng bước xây dựng các mối quan hệ với những người có thế lực ở miền núi. Bến Trường Trầu bên sông Côn trở thành một địa điểm quan trọng trong hoạt động của ông. Theo tư liệu của Bảo tàng Quang Trung, chính từ những hoạt động này Nguyễn Nhạc từng bước vận động người miền thượng và quy tụ hào kiệt, tạo cơ sở cho lực lượng Tây Sơn sau này.

Bối cảnh xã hội lúc đó ngày càng rối ren. Chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong suy yếu, trong khi Trương Phúc Loan nắm quyền và bị nhiều tầng lớp trong xã hội phản đối. Bộ máy cai trị gặp nhiều vấn đề, đời sống nhân dân khó khăn, mâu thuẫn xã hội ngày càng gay gắt. Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Nhạc cùng hai em và những người đồng chí hướng quyết định dựng cờ khởi nghĩa. Năm 1771, phong trào Tây Sơn chính thức bùng nổ tại vùng Tây Sơn. Từ một lực lượng ban đầu còn nhỏ, nghĩa quân nhanh chóng thu hút đông đảo nhân dân, các hào kiệt địa phương và lực lượng miền núi.

Nguyễn Nhạc giữ vai trò lãnh đạo chủ chốt trong giai đoạn đầu. Ông không chỉ tổ chức lực lượng mà còn biết tận dụng địa hình Tây Sơn để xây dựng căn cứ. Một mặt, nghĩa quân dựa vào vùng núi hiểm trở để củng cố lực lượng; mặt khác, họ tiến xuống đồng bằng để kiểm soát các trung tâm kinh tế và quân sự quan trọng. Sự kết hợp giữa Tây Sơn thượng đạo và Tây Sơn hạ đạo tạo nên một địa bàn hoạt động rộng lớn, giúp nghĩa quân có khả năng huy động nhân lực và vật lực từ nhiều khu vực. Từ đây, phong trào Tây Sơn không còn là một cuộc nổi dậy cục bộ mà từng bước trở thành một lực lượng quân sự có khả năng thách thức chính quyền chúa Nguyễn.

Một trong những bước ngoặt đầu tiên là cuộc tấn công vào thành Quy Nhơn. Năm 1773, nghĩa quân Tây Sơn tiến đánh thành Quy Nhơn và nhanh chóng giành được thắng lợi. Việc kiểm soát Quy Nhơn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì đây là trung tâm chính trị và quân sự của vùng Nam Trung Bộ. Từ căn cứ ban đầu ở Tây Sơn, nghĩa quân đã có được một địa bàn rộng hơn để phát triển lực lượng. Nguyễn Nhạc từ một thủ lĩnh địa phương bắt đầu trở thành một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn ở Đàng Trong.

Sau khi Quy Nhơn thất thủ, thế lực Tây Sơn tiếp tục mở rộng. Chính quyền chúa Nguyễn nhiều lần tổ chức phản công nhưng không thể nhanh chóng dập tắt phong trào. Nguyễn Nhạc vừa chỉ huy quân sự vừa sử dụng các biện pháp ngoại giao để đối phó với nhiều lực lượng khác nhau. Trong giai đoạn này, ba anh em Tây Sơn bắt đầu đảm nhận những nhiệm vụ riêng biệt: Nguyễn Nhạc giữ vai trò lãnh đạo chung, Nguyễn Huệ ngày càng nổi bật với tài năng quân sự, còn Nguyễn Lữ cũng được giao chỉ huy nhiều chiến dịch. Sự phối hợp giữa ba anh em giúp phong trào Tây Sơn nhanh chóng mở rộng từ Quy Nhơn xuống phía Nam.

Năm 1777, lực lượng Tây Sơn tiến vào Gia Định. Chính quyền chúa Nguyễn rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng. Chúa Nguyễn Phúc Thuần và nhiều lực lượng trung thành với họ Nguyễn bị đánh bại. Nguyễn Ánh, một thành viên của dòng họ Nguyễn, chạy thoát và bắt đầu quá trình tập hợp lực lượng chống Tây Sơn. Từ đây, cuộc đối đầu giữa Tây Sơn và lực lượng Nguyễn Ánh kéo dài trong nhiều năm và trở thành một trong những cuộc chiến quan trọng nhất cuối thế kỷ XVIII.

Năm 1778, sau khi lực lượng Tây Sơn đã kiểm soát phần lớn vùng đất của chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong, Nguyễn Nhạc lên ngôi Hoàng đế, đặt niên hiệu Thái Đức. Ông trở thành vị hoàng đế đầu tiên của triều Tây Sơn. Đây là một bước chuyển lớn: phong trào khởi nghĩa từ một lực lượng nổi dậy ở Tây Sơn đã phát triển thành một chính quyền mới. Nguyễn Nhạc đóng đô tại thành Hoàng Đế, tức khu vực thành Đồ Bàn cũ ở Bình Định. Ông phong Nguyễn Huệ làm Long Nhương tướng quân và giao cho em trai những nhiệm vụ quân sự quan trọng.

Tuy nhiên, việc thành lập chính quyền mới không có nghĩa là chiến tranh đã kết thúc. Lực lượng của Nguyễn Ánh vẫn liên tục trở lại Gia Định. Nguyễn Nhạc phải vừa xây dựng chính quyền ở vùng trung tâm, vừa tổ chức quân đội chống lại các cuộc phản công. Trong cuộc chiến này, Nguyễn Huệ ngày càng thể hiện tài năng quân sự đặc biệt. Một trong những chiến công nổi bật nhất của Tây Sơn là trận Rạch Gầm - Xoài Mút năm 1785, khi quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của Nguyễn Huệ đánh tan quân Xiêm tại vùng Mỹ Tho. Chiến thắng này là công lao trực tiếp của Nguyễn Huệ, nhưng nó diễn ra trong bối cảnh chính quyền Tây Sơn do Nguyễn Nhạc đứng đầu đã xây dựng được lực lượng và địa bàn đủ mạnh để tiến hành những chiến dịch quy mô lớn. Vì vậy, khi nhìn lại lịch sử Tây Sơn, cần phân biệt rõ vai trò của Nguyễn Nhạc với vai trò của Nguyễn Huệ thay vì gộp toàn bộ chiến công của phong trào cho một người.

Sau chiến thắng trước quân Xiêm, thế lực Tây Sơn tiếp tục phát triển mạnh. Năm 1786, Nguyễn Huệ tiến ra Bắc, đánh đổ thế lực họ Trịnh và tiến vào Thăng Long. Đây là bước ngoặt đưa phong trào Tây Sơn từ một cuộc khởi nghĩa ở Đàng Trong trở thành lực lượng có ảnh hưởng trên phạm vi cả nước. Tuy nhiên, sự phát triển quá nhanh của phong trào cũng làm xuất hiện những vấn đề mới trong quan hệ giữa ba anh em. Nguyễn Nhạc lo ngại quyền lực của Nguyễn Huệ ngày càng lớn và quyết định tiến vào Phú Xuân để kiểm soát tình hình. Hai bên sau đó đạt được thỏa thuận tạm thời về phạm vi cai quản, nhưng sự thống nhất ban đầu của Tây Sơn đã bắt đầu xuất hiện những rạn nứt.

Năm 1788, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế ở Phú Xuân, lấy niên hiệu Quang Trung. Nguyễn Nhạc không còn giữ danh hiệu Hoàng đế mà tự xưng Tây Sơn Vương, tiếp tục cai quản vùng đất trung tâm ở Quy Nhơn. Đây là một thay đổi quan trọng trong lịch sử triều Tây Sơn. Từ thời điểm này, quyền lực của Nguyễn Huệ ngày càng nổi bật, đặc biệt sau chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa năm 1789 đánh bại quân Thanh. Trong khi đó, Nguyễn Nhạc chủ yếu giữ vùng đất Quy Nhơn và tiếp tục duy trì chính quyền Tây Sơn tại khu vực mình kiểm soát.

Những năm cuối đời của Nguyễn Nhạc diễn ra trong hoàn cảnh khó khăn. Quan hệ giữa ông và Nguyễn Huệ không còn như những năm đầu khởi nghĩa. Bên cạnh những khác biệt về quyền lực, hai bên còn phải đối mặt với sức ép quân sự từ lực lượng Nguyễn Ánh đang từng bước phục hồi ở phía Nam. Nguyễn Nhạc cố gắng duy trì thế lực của mình tại Quy Nhơn nhưng nguồn lực ngày càng hạn chế. Trong khi đó, Nguyễn Huệ ở Phú Xuân xây dựng một trung tâm quyền lực mới và ngày càng đóng vai trò chủ đạo trong triều đình Tây Sơn.

Năm 1793, Nguyễn Huệ đưa quân vào Quy Nhơn trong bối cảnh quan hệ giữa hai anh em tiếp tục căng thẳng. Nguyễn Nhạc lâm bệnh và qua đời trong năm này, hưởng thọ khoảng 50 tuổi. Sau khi ông mất, con trai Nguyễn Văn Bảo kế vị ở vùng đất Quy Nhơn với tước hiệu Tiểu triều, nhưng quyền lực thực tế ngày càng suy yếu. Về sau, chính quyền Tây Sơn cuối cùng bị Nguyễn Ánh đánh bại vào năm 1802, khép lại triều Tây Sơn.

Dù triều Tây Sơn chỉ tồn tại trong khoảng một phần tư thế kỷ, vai trò của Nguyễn Nhạc trong lịch sử không thể tách rời khỏi sự hình thành của vương triều này. Chính ông là người anh cả đã cùng Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ dựng cờ tại Tây Sơn năm 1771; chính ông giữ vai trò lãnh đạo chủ chốt trong giai đoạn phong trào còn non trẻ; chính ông xây dựng chính quyền Tây Sơn đầu tiên và trở thành vị hoàng đế sáng lập triều đại. Nếu Nguyễn Huệ thường được nhớ đến với hình tượng vị tướng thiên tài và những chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút, Ngọc Hồi - Đống Đa, thì Nguyễn Nhạc cần được nhìn nhận trước hết ở vai trò người khởi dựng, tổ chức và đưa phong trào Tây Sơn từ một cuộc nổi dậy địa phương trở thành một thế lực chính trị - quân sự lớn của Đại Việt. Di sản của ông ngày nay vẫn được tưởng nhớ trong không gian Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt và Bảo tàng Quang Trung, nơi lưu giữ ký ức về ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ cùng phong trào Tây Sơn.

Câu chuyện Nguyễn Nhạc để lại một bài học đặc biệt về vai trò của người khởi nghiệp và người đặt nền móng. Trong lịch sử, không phải người bắt đầu một hành trình luôn là người đứng ở thời khắc cuối cùng của vinh quang, nhưng những bước đi đầu tiên của họ có thể quyết định hướng phát triển của cả một phong trào. Nguyễn Nhạc đã từ một người buôn trầu cau trở thành thủ lĩnh của một cuộc khởi nghĩa, từ một thủ lĩnh địa phương trở thành người sáng lập một vương triều. Cuộc đời ông cũng cho thấy một bài học khác: khi một lực lượng phát triển quá nhanh, việc duy trì sự đoàn kết và thống nhất trong nội bộ trở nên quan trọng không kém việc giành chiến thắng trên chiến trường. Với thế hệ hôm nay, hình tượng Nguyễn Nhạc gợi nhắc về tinh thần dám bắt đầu, khả năng tập hợp con người, sự chủ động trước hoàn cảnh và trách nhiệm của người đặt những viên gạch đầu tiên cho một mục tiêu lớn.