Nguyễn Nhạc – Người dựng nghiệp Tây Sơn

Khi nhắc đến phong trào khởi nghĩa Tây Sơn, nguyễn nhạc được xem là linh hồn khai sáng và là người đặt những viên gạch đầu tiên. Ông là Thái Đức Hoàng đế, người đã tập hợp dân chúng chống lại sự cai trị hà khắc của chính quyền chúa Nguyễn tại Đàng Trong. Hiểu rõ vai trò của Nguyễn Nhạc là chìa khóa để phân tích sự hình thành của nhà Tây Sơn và động lực phát triển của quần thể Tam kiệt bên cạnh người em tài năng Nguyễn Huệ. Sự nghiệp của ông bị giới hạn bởi tham vọng cục bộ tại Nam Hà, dẫn đến những quyết định chiến lược quan trọng sau chiến thắng tại Phú Xuân.

Tiên tổ Nguyễn Nhạc vốn là người huyện Hưng Nguyên, xứ Nghệ An. Họ di cư vào phủ Hoài Nhân, huyện Tuy Viễn (nay thuộc Bình Định) khoảng giữa thế kỷ 17. Nguyễn Nhạc sau đó giữ chức Biện lại ở tuần Vân Đồn. Vị trí này cho phép ông tiếp xúc với đời sống dân chúng và nắm bắt các vấn đề xã hội.

Sử quan nhà Nguyễn, trong “Khâm định Việt sử thông giám cương mục,” ghi chép về nguồn gốc của Nguyễn Nhạc bằng giọng điệu đầy ác cảm. Họ miêu tả ông là người vì đánh bạc thua hết tiền công nên trốn vào Tây Sơn làm trộm cướp. Cách viết này nhằm hạ thấp nguồn gốc của “ngụy triều” Tây Sơn.

Tuy nhiên, sự thật lịch sử phức tạp hơn nhiều. Nguyễn Nhạc có nền tảng từ nghề buôn trầu, một vị trí gọi là “nậu nguồn” kỳ cựu. Điều này đòi hỏi ông phải có kỹ năng tổ chức, chỉ huy và uy tín cao trong cộng đồng. Ông đã biết tận dụng sự chống đối của dân chúng trước chế độ thuế khóa khắt khe của chúa Nguyễn.

Việc Nguyễn Nhạc đứng về phía dân chúng là động lực lớn nhất. Sự bất mãn của dân nghèo đói và những người vô lại đã trở thành nguồn lực vô tận. Bằng tài tổ chức thiên bẩm, ông nhanh chóng tập hợp được một lực lượng đáng kể. Từ vài ngàn người ban đầu, phong trào Tây Sơn nhanh chóng trở thành một thế lực không thể xem thường.

Nguyễn Nhạc không chỉ là một kẻ cầm đầu phiến loạn. Ông thể hiện khả năng chỉ huy vượt trội ngay từ đầu. Chính ông là linh hồn, là người định hướng cho phong trào Tây Sơn trong giai đoạn trứng nước. Ông biết cách biến sự phẫn uất thành hành động chính trị có tổ chức.

Trung tuần tháng 9 năm 1773, Nguyễn Nhạc phát động tấn công và chiếm thành Quy Nhơn, thủ phủ quan trọng của phủ Hoài Nhân. Thắng lợi này mang ý nghĩa chiến lược cực kỳ to lớn. Nó không chỉ là chiến thắng quân sự mà còn là sự công nhận của dân chúng với lực lượng mới.

Sau Quy Nhơn, quân Tây Sơn thừa thắng đánh rộng ra, chiếm toàn bộ vùng Quảng Nam. Từ cuối năm 1773 đến giữa năm 1774, quân Tây Sơn liên tục đụng độ với quân chúa Nguyễn. Cuộc chiến diễn ra giằng co, quyết liệt, khiến đất Quảng Nam bị tranh giành liên tục.

Sự đối lập giữa Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ là mấu chốt giải thích sự thành bại của Tây Sơn. Sự nghiệp chính trị của nguyễn nhạc luôn bị định hình bởi nhu cầu bảo vệ thành quả cá nhân ở Nam Hà. Ông đại diện cho thế hệ khởi nghĩa muốn cải cách và tự lập vương quốc riêng.

Nguyễn Huệ, ngược lại, đại diện cho thế hệ kế thừa với tầm nhìn rộng lớn hơn. Ông không chỉ muốn lật đổ mà còn muốn thống nhất đất nước, xác lập đế nghiệp lâu dài. Sự khác biệt về tầm nhìn này đã dẫn đến cuộc nội chiến anh em, làm suy yếu nội lực của Tây Sơn ngay trước khi đối mặt với nguy cơ phục thù của Nguyễn Phúc Ánh.

Sự kiện chia ba năm 1787 không chỉ là chia đất mà là chia rẽ lý tưởng. Nó cho thấy thất bại của Nguyễn Nhạc trong việc dung hòa tham vọng cá nhân với lợi ích chung của phong trào. Chính những quyết định mang tính cảm tính, nhất là sự bảo thủ trong việc giữ vùng đệm Quy Nhơn, đã vô tình tiếp tay cho kẻ thù lớn nhất của triều đại mình.

Mặc dù có những hạn chế về tầm nhìn chiến lược, vai trò của nguyễn nhạc vẫn là không thể thay thế trong việc khai sinh ra Triều đại Tây Sơn lẫy lừng. Ông đã tạo ra một nền móng vững chắc, thu hút nhân tài và phá tan sự cai trị của chúa Nguyễn. Sự nghiệp của ông là bằng chứng cho thấy tài năng của một người có thể khởi đầu một phong trào vĩ đại, nhưng đôi khi, tầm nhìn giới hạn lại là rào cản lớn nhất đối với sự duy trì đế nghiệp.